Đại biểu Quốc hội nêu nghịch lý giá thầu càng thấp, công trình càng chậm

Chiều 21/4, Quốc hội tiếp tục thảo luận ở hội trường về kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030; kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia… Một trong những vấn đề các đại biểu quan tâm là thực trạng đấu thầu theo hướng giá càng thấp lại có xu hướng kéo theo chất lượng thấp, tiến độ chậm.

Đại biểu Hoàng Xuân Tân (đoàn Quảng Trị) cho biết, với hơn 8 triệu tỷ đồng kế hoạch đầu tư công trong 5 năm tới, gấp 2,7 lần so với giai đoạn trước, đây là mức tăng rất lớn, vừa là cơ hội, vừa là thách thức.

Đại biểu Hoàng Xuân Tân. Ảnh: Media Quốc hội.

Thời gian qua, hệ thống chính sách, pháp luật về đấu thầu được thiết kế nhằm giảm giá, tiết kiệm ngân sách Nhà nước, qua đó nâng cao hiệu quả đầu tư. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, bên cạnh những mặt tích cực, việc đấu thầu theo hướng giá càng thấp lại có xu hướng kéo theo chất lượng thấp, tiến độ chậm. Nhiều công trình dở dang kéo dài, không được đưa vào khai thác đúng kế hoạch, nên không phát huy hiệu quả.

Từ góc độ địa phương, đại biểu chỉ ra một công trình hệ thống thoát nước trị giá khoảng 1.000 tỷ đồng, sử dụng vốn ODA. Mức giảm giá trung bình của các gói thầu xây lắp là 24%, cá biệt có gói giảm tới 42%, giúp ngân sách tiết kiệm gần 200 tỷ đồng.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, những gói thầu giảm trên 20% đều chậm tiến độ, khiến dự án kéo dài thêm 3 năm so với kế hoạch.

Nguyên nhân chủ yếu là nhà thầu bỏ giá quá thấp, không có lãi, thậm chí thua lỗ nên ưu tiên nguồn lực cho công trình khác. Chủ đầu tư gặp nhiều khó khăn, không thể chấm dứt hợp đồng do nhà thầu đã ứng vốn, kéo theo nhiều thủ tục và hệ lụy pháp lý.

Một ví dụ khác, công trình 6 phòng học với tổng mức đầu tư khoảng 8 tỷ đồng. Trước kia, do cấp huyện, xã bố trí vốn, nay chuyển lên tỉnh theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Theo quy định, công trình này phải đấu thầu rộng rãi nhưng cũng gặp tình trạng tương tự: Nhà thầu năng lực hạn chế, bỏ giá thấp để có việc làm; thủ tục kéo dài, năng lực và động lực thi công yếu, dẫn đến mất gần 4 năm mới hoàn thành 6 phòng học. Công trình nằm trong khuôn viên trường, gây nhiều bất tiện cho giáo viên và học sinh.

Từ hai trường hợp này, đại biểu chỉ ra điểm chung: Đấu thầu rộng rãi theo đúng quy định, nhà thầu bỏ giá thấp, nhưng đều chậm tiến độ, trong khi chủ đầu tư không thể chấm dứt hợp đồng và cũng không chịu trách nhiệm.

Vì vậy, giai đoạn tới, đại biểu đoàn Quảng Trị cho rằng, kế hoạch đầu tư công cần đặt trọng tâm vào hiệu quả, với tiêu chí cốt lõi là chất lượng và tiến độ, nhằm sớm đưa công trình vào phục vụ người dân và phát triển kinh tế - xã hội.

Đại biểu kiến nghị sớm sửa đổi các luật liên quan, trong đó có Luật Đấu thầu, theo hướng nâng mức chỉ định thầu đối với các công trình có tiêu chuẩn đồng nhất, như phòng học, từ 2 tỷ đồng lên 10 - 20 tỷ đồng (tương đương một dãy khoảng 6 phòng học). Đồng thời, cùng việc tăng thẩm quyền, cần tăng trách nhiệm và chế tài đối với chủ đầu tư trong lựa chọn nhà thầu, bảo đảm chọn được đơn vị đủ năng lực.

"Mục tiêu là các công trình như dãy phòng học 6 phòng có thể hoàn tất thủ tục trong 1 năm và thi công trong 1 năm, tốt nhất vào thời gian nghỉ hè để tránh ảnh hưởng học sinh. Với thực tế nhiều địa phương có hàng nghìn trường học, nhu cầu xây mới, cải tạo là thường xuyên, nên việc tinh giản thủ tục là rất cần thiết", ông Tân phân tích.

Giải pháp thứ hai, với các công trình phải đấu thầu, cần giảm tỷ trọng số tiêu chí giá, tăng tỷ trọng tiêu chí chất lượng và tiến độ, đồng thời hoàn thiện cơ chế để chủ đầu tư có thể nhanh chóng chấm dứt hợp đồng khi nhà thầu vi phạm. Ngược lại, cho phép nhà thầu yêu cầu bồi thường nếu chậm bàn giao mặt bằng hoặc bố trí vốn không kịp thời từ phía cơ quan quản lý Nhà nước, chủ đầu tư.

Đối với công trình lớn, cần thúc đẩy mạnh mẽ đầu tư tư nhân và mô hình đối tác công – tư (PPP).

Chủ trương này đã được Trung ương xác định rõ, do đó đề nghị Quốc hội, Chính phủ sớm hoàn thiện khung chính sách, pháp luật để triển khai hiệu quả hơn, đặc biệt tại các địa phương.

Thực tế cho thấy, nhiều dự án cao tốc, cảng hàng không sẽ có tỷ lệ PPP lớn; đồng thời Nghị định số 257/2025 về hợp đồng BT đã tạo điều kiện cho các đô thị lớn triển khai những dự án quy mô.

Đại biểu đề nghị cần tiếp tục hoàn thiện để các địa phương khác, nhất là nơi có quy mô kinh tế và ngân sách hạn chế, cũng có thể áp dụng, với hành lang pháp lý rõ ràng, giảm tâm lý e ngại trong tổ chức thực hiện.

Cùng quan tâm cơ chế đấu thầu, đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) chỉ ra thực tế có những gói thầu giảm giá rất thấp nhưng khi triển khai lại chậm tiến độ, không bảo đảm chất lượng. Vì vậy, cần hoàn thiện cơ chế để vừa bảo đảm hiệu quả, vừa đẩy nhanh tiến độ thực hiện và giải ngân vốn đầu tư công.

Theo ông Hòa, cần có quy định cụ thể, linh hoạt hơn, đặc biệt đối với những dự án trọng điểm quốc gia. Có thể xem xét cơ chế thí điểm chỉ định thầu trong một số trường hợp cần thiết, đi đôi với tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu và chủ đầu tư.

Ngoài ra, đại biểu đoàn Đồng Tháp góp ý việc bố trí vốn đầu tư cần bảo đảm có trọng tâm, trọng điểm, nhất là đầu tư theo vùng và liên kết vùng. Tránh tình trạng dàn trải, phân bổ đồng đều cho tất cả địa phương, dẫn đến hiệu quả thấp.

Song song đó, cần ưu tiên các dự án hạ tầng giao thông liên vùng, cũng như lĩnh vực y tế, giáo dục mang tính chất liên kết, tạo động lực phát triển chung cho cả khu vực.