Đại học mang tên 'Quốc gia' và sứ mệnh trở thành 'bộ não chiến lược'

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng phụ thuộc vào năng lực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, các đại học trụ cột không còn chỉ giữ vai trò đào tạo nhân lực, mà đang được kỳ vọng trở thành nơi tạo ra tri thức mới, công nghệ lõi và các cơ sở khoa học phục vụ phát triển đất nước.

Vì vậy, theo các nhà khoa học, yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại lễ kỷ niệm 120 năm truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội về việc xây dựng nhà trường trở thành “túi khôn” của quốc gia không chỉ mang ý nghĩa với một đại học trọng điểm, mà còn phản ánh đòi hỏi cấp thiết về hình thành những trung tâm trí tuệ có khả năng dẫn dắt đổi mới sáng tạo, tham gia phản biện chính sách và nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tham quan triển lãm các thành tựu khoa học công nghệ của Đại học Quốc gia Hà Nội. (Ảnh: VNU)

Trở thành 'bộ não chiến lược' của đất nước

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức - nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết những quốc gia phát triển không chỉ tiếp cận công nghệ mà phải chủ động kiến tạo và làm chủ các công nghệ chiến lược, công nghệ lõi. Đây cũng là lý do vai trò của các trường đại học, đặc biệt là những "đầu tàu" như Đại học Quốc gia Hà Nội ngày càng trở nên đặc biệt quan trọng.

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức

“Nếu doanh nghiệp tập trung vào sản phẩm và thị trường, thì trường đại học và viện nghiên cứu là nơi tạo ra tri thức nền tảng và phát triển công nghệ lõi. Đây là sự phân công chiến lược trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiện đại”, ông Nguyễn Đình Đức đánh giá.

Bên cạnh đó, chuyên gia cho rằng đào tạo đại học trong giai đoạn mới không thể chỉ dừng ở truyền thụ kiến thức, mà phải hướng tới phát triển năng lực nghiên cứu, tư duy hệ thống và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn.

Điều này đòi hỏi chương trình đào tạo phải được thiết kế lại theo hướng hiện đại, chú trọng nền tảng khoa học cơ bản, bởi nếu thiếu nền tảng đủ sâu và vững chắc thì khó có thể làm chủ công nghệ lõi. Ngoài ra, các chương trình đào tạo cần gắn với các dự án công nghệ chiến lược của quốc gia để sinh viên không chỉ học để biết mà còn học để thiết kế, sáng tạo và đổi mới.

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức đề xuất cần xây dựng các chương trình nghiên cứu trọng điểm quốc gia tại Đại học Quốc gia Hà Nội trong các lĩnh vực như AI, bán dẫn, vật liệu mới, công nghệ sinh học, dữ liệu lớn và chuyển đổi số.

Bên cạnh đó, đại học cần đổi mới mô hình đào tạo theo hướng liên ngành để đáp ứng yêu cầu của các lĩnh vực công nghệ. Hiện những bài toán mới không còn nằm trong ranh giới một ngành riêng lẻ. AI cần sự kết hợp giữa khoa học máy tính, toán học, luật và quản trị; còn ngành bán dẫn đòi hỏi kiến thức về vật lý, vật liệu, điện tử và công nghiệp chế tạo.

Khu giảng đường của Đại học Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc được xây mới nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của nhà trường. (Ảnh: VNU)

Muốn thành “túi khôn”, cần cơ chế đột phá

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga - đoàn Hải Phòng đánh giá yêu cầu xây dựng Đại học Quốc gia Hà Nội trở thành “trung tâm đổi mới sáng tạo”, “nơi hội tụ trí tuệ quốc gia” và là “túi khôn” của Nhà nước là kỳ vọng rất lớn nhưng cũng hoàn toàn có cơ sở. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này cần những cơ chế mang tính đột phá.

Bà Nguyễn Thị Việt Nga

Theo đại biểu, trước hết Đại học Quốc gia Hà Nội cần được trao quyền tự chủ thực chất hơn về tổ chức bộ máy, tài chính, nhân sự và nghiên cứu khoa học. Một trung tâm đổi mới sáng tạo khó có thể vận hành hiệu quả nếu vẫn chịu tư duy quản lý hành chính truyền thống.

Muốn thu hút các nhà khoa học đầu ngành và nhóm nghiên cứu mạnh, đại học phải có cơ chế đủ linh hoạt và cạnh tranh quốc tế, từ đãi ngộ đến quyền quyết định học thuật.

Cùng với đó, cần hình thành hệ sinh thái liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp để nghiên cứu khoa học gắn với nhu cầu phát triển thực tiễn. Theo bà Nga, Đại học Quốc gia Hà Nội phải trở thành nơi doanh nghiệp tìm đến để đặt hàng công nghệ, địa phương tìm đến để giải quyết bài toán phát triển, còn Nhà nước tìm đến khi cần phản biện và tư vấn chính sách.

Đại biểu đoàn Hải Phòng cũng nhấn mạnh, đổi mới sáng tạo chỉ có thể hình thành trong môi trường học thuật khai phóng, khuyến khích phản biện, sáng tạo và dám thử nghiệm. Vì vậy, Đại học Quốc gia cần trở thành nơi nuôi dưỡng tư duy tiên phong và bảo vệ tự do học thuật trong khuôn khổ pháp luật.

“Điều quan trọng nhất Đại học Quốc gia Hà Nội phải luôn tự đặt mình trong trách nhiệm quốc gia. Một đại học mang hai chữ “Quốc gia” không chỉ có nhiệm vụ đào tạo người giỏi, mà còn phải góp phần trả lời những câu hỏi lớn của dân tộc, đồng hành cùng sự phát triển đất nước và góp phần nâng tầm trí tuệ Việt Nam trong kỷ nguyên mới”, bà Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh.