Đại học và thành phố: Nửa thế kỷ cùng kiến tạo phát triển

Tri Thức - Znews giới thiệu bài viết của PGS.TS Phan Thanh Bình, đăng trên cổng thông tin Đại học Quốc gia TP.HCM, nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày thành phố Sài Gòn - Gia Định mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Nửa thế kỷ qua, TP.HCM vừa là trung tâm kinh tế lớn nhất, vừa là một trong những trung tâm giáo dục đại học lớn nhất nước. Hai vị thế ấy không phát triển song song một cách ngẫu nhiên.

Trên nhiều phương diện, chính sự phát triển của giáo dục đại học đã góp phần tạo nên năng lực nội sinh của thành phố, và ngược lại, sự năng động, cởi mở của thành phố đã tạo môi trường để giáo dục đại học không ngừng đổi mới và hội nhập.

Từ tiếp quản đến trung tâm giáo dục đại học lớn của cả nước

Sau ngày đất nước thống nhất, TP.HCM tiếp quản hệ thống các viện đại học và trường đại học lớn của miền Nam như Viện Đại học Sài Gòn, Viện Đại học Vạn Hạnh, Viện Đại học Minh Đức…, cùng lúc tiến hành sắp xếp, tổ chức lại để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới. Đó không chỉ là sự thay đổi về tổ chức mà là một cuộc chuyển hóa cả một hệ thống giáo dục sang những mục tiêu phát triển mới.

Đội ngũ giảng viên, nhà khoa học tại chỗ tiếp tục giảng dạy, nghiên cứu; đồng thời nhiều nhà giáo, chuyên gia từ miền Bắc vào Nam tham gia xây dựng các trường trong những năm đầu sau giải phóng.

Sự gặp gỡ giữa truyền thống học thuật bài bản, tính hệ thống với tinh thần năng động, thực tiễn của vùng đất Sài Gòn - Gia Định đã tạo nên một nền tảng đặc biệt cho giáo dục đại học thành phố. Chính sự giao thoa, kế thừa đó đã góp phần hình thành bản sắc riêng của giáo dục đại học TP.HCM trong suốt nửa thế kỷ qua.

Trên nền tảng đó, các trường đại học lớn như Bách khoa, Y Dược, Kinh tế, Sư phạm, Nông Lâm, Kiến trúc… từng bước phát triển vững chắc. Cột mốc chiến lược là sự ra đời của Đại học Quốc gia TP.HCM năm 1995, mở đầu cho mô hình đại học đa ngành, đa lĩnh vực và định hướng nghiên cứu quy mô lớn đầu tiên của cả nước.

Thành phố cũng là nơi tiên phong trong nhiều đổi mới quan trọng của giáo dục đại học Việt Nam: Từ chuyển đào tạo niên chế sang tín chỉ, mở rộng đào tạo từ xa, thúc đẩy tự chủ đại học, kiểm định chất lượng, quốc tế hóa đến khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Song song đó, hệ thống đại học ngoài công lập cũng phát triển mạnh mẽ, với nhiều trường tư thục có quy mô và uy tín hàng đầu cả nước được hình thành ngay tại đây.

Ngày nay, với hơn 60 cơ sở giáo dục đại học, quy mô đào tạo trên nửa triệu người học, chiếm khoảng một phần tư quy mô đào tạo đại học của cả nước, đồng thời đa dạng nhất về loại hình, mô hình và phương thức đào tạo, TP.HCM đã trở thành trung tâm giáo dục đại học lớn nhất Việt Nam.

Khu đô thị Đại học Quốc gia TP.HCM. Ảnh: Quỳnh Danh.

Đại học - nguồn lực phát triển cốt lõi của thành phố

Nếu trước đây, đại học chủ yếu được nhìn nhận như nơi đào tạo nhân lực, thì ngày nay, đại học đã trở thành một nguồn lực phát triển quan trọng của thành phố.

Trong nhiều thập niên qua, các trường đại học đã cung cấp phần lớn đội ngũ kỹ sư, bác sĩ, giáo viên, nhà khoa học, doanh nhân… và cán bộ quản lý cho TP.HCM, khu vực phía Nam và cả nước. Nhưng đóng góp của đại học không dừng lại ở đào tạo. Đó là nơi tạo ra tri thức mới, công nghệ mới và các giải pháp phát triển.

Từ những nghiên cứu cải tiến kỹ thuật phục vụ sản xuất trong giai đoạn khó khăn sau năm 1975, đến sự hình thành khu công nghệ cao, các khu công nghiệp, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, các chương trình chuyển đổi số và gần đây là những định hướng chiến lược về trí tuệ nhân tạo, vi mạch bán dẫn, công nghệ sinh học hay trung tâm tài chính quốc tế, dấu ấn của các trường đại học và đội ngũ trí thức luôn hiện diện.

Sức lan tỏa của đại học hiện diện trong nhiều công nghệ, sản phẩm và giải pháp kỹ thuật được hình thành từ các phòng thí nghiệm và nhóm nghiên cứu của các trường, góp phần thúc đẩy quá trình chuyển dịch từ gia công, thâm dụng lao động sang làm chủ công nghệ và sáng tạo giá trị.

Một trong những thành tựu quan trọng là việc thành phố từng bước hình thành được mối liên kết chặt chẽ giữa đại học, doanh nghiệp và chính quyền. Trong mô hình đó, đại học không còn đứng ngoài quan sát mà tham gia trực tiếp vào quá trình giải quyết những bài toán thực tiễn của đô thị.

Các đề tài, dự án triển khai từ các trường đại học giữ vai trò nòng cốt trong nhiều nhiệm vụ khoa học và công nghệ trọng yếu của thành phố. Điều đó cho thấy rõ vai trò tư vấn, phản biện và đề xuất giải pháp của đội ngũ trí thức.

Thành phố đồng hành - những quyết định mang tính lịch sử

Không nhiều địa phương có mối quan hệ giữa chính quyền và hệ thống giáo dục đại học chặt chẽ, bền vững như TP.HCM.

Một nét riêng của thành phố là hội đồng hiệu trưởng các trường đại học trên địa bàn do chủ tịch UBND thành phố làm chủ tịch. Trong nhiều năm qua, đây không chỉ là diễn đàn học thuật mà còn là cơ chế kết nối trực tiếp giữa lãnh đạo thành phố với các trường; nơi trao đổi những vấn đề phát triển chiến lược và huy động sức mạnh trí tuệ.

Sự đồng hành của thành phố còn được thể hiện bằng những chính sách và nguồn lực cụ thể.

Một quyết định mang tính đột phá là việc TP.HCM đưa giáo dục đại học vào đối tượng được tham gia các chương trình kích cầu thông qua Quỹ Đầu tư phát triển thành phố.

Cách tiếp cận này phản ánh một nhận thức tiến bộ: Đầu tư cho đại học không chỉ là chi tiêu cho giáo dục mà còn là đầu tư cho năng lực cạnh tranh và phát triển dài hạn của thành phố. Với chủ trương này, nguồn vốn ưu đãi quỹ đầu tư phát triển thành phố đã mở rộng hỗ trợ từ các cơ sở đại học công lập trọng điểm đến khối đại học tư thục. Nhiều giảng đường, thư viện, ký túc xá, phòng thí nghiệm được xây dựng hoặc mở rộng từ nguồn vốn ưu đãi này.

Một ví dụ tiêu biểu cho sự đồng hành đó là thành phố luôn sát cánh cùng các trường đại học vượt qua thử thách vào những thời điểm khó khăn.

Năm 2012, khi dự án ký túc xá Đại học Quốc gia TP.HCM gặp khó khăn nghiêm trọng về nguồn vốn do ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế thế giới, thành phố đã có quyết định hỗ trợ kịp thời để công trình tiếp tục triển khai.

Trong bối cảnh cơ chế tài chính khi đó còn nhiều ràng buộc, quyết định ấy không chỉ tháo gỡ khó khăn trước mắt mà còn cho thấy tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung và tầm nhìn của lãnh đạo thành phố.

Quan trọng hơn những nguồn lực hỗ trợ cụ thể là nhận thức nhất quán của nhiều thế hệ lãnh đạo thành phố: Giáo dục đại học và đội ngũ trí thức không phải là đối tượng được hỗ trợ đơn thuần, mà là một nguồn lực chiến lược của phát triển.

Chính nhận thức đó đã tạo nên một môi trường cởi mở, sẵn sàng đổi mới, góp phần thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của hệ thống đại học nói chung, các trường ngoài công lập và nhiều mô hình giáo dục mới, khẳng định TP.HCM là nơi có hệ sinh thái giáo dục đại học đa dạng và năng động nhất cả nước.

Nếu các trường đại học là một trong những động lực phát triển của TP.HCM, thì chính tư duy cởi mở, trọng dụng trí thức và dám đổi mới của thành phố là điều kiện để động lực đó được hình thành và phát huy.

Sinh viên Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP.HCM). Ảnh: Phương Lâm.

Dòng chảy trí thức hai chiều cho đội ngũ lãnh đạo và quản lý

Một đóng góp ít được nhắc tới nhưng có ý nghĩa lâu dài và sâu sắc của giáo dục đại học thành phố là vai trò trong việc góp phần hình thành đội ngũ lãnh đạo, quản lý cho đất nước.

Không ít cán bộ lãnh đạo của thành phố, các địa phương phía Nam và các cơ quan Trung ương đã trưởng thành từ các giảng đường đại học trên địa bàn. Đồng thời, nhiều cán bộ quản lý giáo dục, lãnh đạo các trường đại học cũng đã và đang trực tiếp tham gia bộ máy quản lý nhà nước, các cơ quan dân cử và các thiết chế hoạch định chính sách.

Đó là dòng chảy tri thức hai chiều giữa giảng đường và đời sống quản trị xã hội, mối giao thoa thầm lặng nhưng không ngừng nghỉ, phản ánh truyền thống trọng dụng trí thức vốn là một đặc trưng, một bản sắc quý giá của TP.HCM qua nhiều thế hệ.

Nửa thế kỷ - trách nhiệm mới trong kỷ nguyên vươn mình

Sau 50 năm, nhìn lại hành trình của hệ thống giáo dục đại học TP.HCM, không chỉ là quy mô hay những con số, điều đáng nói hơn là thành phố đã kiến tạo được một mối quan hệ đặc biệt giữa đại học và đô thị, nơi mỗi bên đều lớn lên nhờ bên kia.

Bước vào kỷ nguyên mới, với không gian phát triển mở rộng và trách nhiệm đầu tàu đối với vùng Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long và cả nước, mối quan hệ ấy cần được nâng lên một tầm cao mới. Trong một thế giới mà tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành nguồn lực cạnh tranh quyết định, đại học không còn chỉ là nơi đào tạo nhân lực cho nền kinh tế; đại học đã trở thành một phần của nền kinh tế ấy, một hạ tầng chiến lược của thành phố.

Thành phố đã sớm nhận ra điều đó. Và chính nhận thức tiên phong ấy là nền tảng để TP.HCM tiếp tục dẫn dắt, không chỉ bằng quy mô kinh tế mà bằng chiều sâu tri thức và năng lực sáng tạo.

Bởi xét cho cùng, đại học không chỉ phục vụ sự phát triển của thành phố. Đại học đã trở thành một thành tố của sự phát triển ấy. Và đó cũng là một trong những thành tựu đáng giá nhất của TP.HCM sau nửa thế kỷ mang tên Bác.