Đàm phán hạt nhân Mỹ-Iran: Lạc quan thận trọng

Tiến trình đàm phán hạt nhân giữa Mỹ và Iran tại TP Geneva (Thụy Sĩ) ngày 26-2 xuất hiện một số tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, phía sau các tuyên bố lạc quan thận trọng vẫn là hàng loạt bất đồng cốt lõi, sức ép địa chính trị và nguy cơ leo thang quân sự khiến triển vọng một thỏa thuận thực chất còn nhiều ẩn số.

Nhiều tín hiệu đan xen

Ngày 26-2, Ngoại trưởng Oman - ông Sayyid Badr Albusaidi cho biết các cuộc đàm phán hạt nhân giữa Mỹ và Iran tại Geneva đã đạt “tiến bộ đáng kể”, song chưa rõ hai bên đã vượt qua những bất đồng then chốt hay chưa, theo hãng tin Reuters.

Ông Albusaidi nói các bên sẽ sớm nối lại đối thoại sau khi tham vấn trong nước, và dự kiến tổ chức đàm phán kỹ thuật vào tuần tới tại thủ đô Vienna (Áo).

Phát biểu trên truyền hình nhà nước Iran, ông Araqchi gọi đây là một trong những vòng đàm phán nghiêm túc nhất với Mỹ, cho biết hai bên đã đạt đồng thuận ở một số vấn đề nhưng vẫn còn khác biệt, đồng thời thống nhất sẽ họp tiếp trong vòng chưa đầy một tuần. Tehran tiếp tục yêu cầu Washington dỡ bỏ trừng phạt, điều Mỹ lâu nay gắn với các nhượng bộ sâu từ Iran.

Đàm phán hạt nhân Mỹ-Iran: Lạc quan thận trọng. Ảnh minh họa: X/SUNDAY GUARDIAN

Phía Mỹ chưa bình luận chính thức, song hãng tin Axios dẫn lời một quan chức cấp cao nhận định các cuộc đàm phán diễn ra “tích cực”.

Tờ The Wall Street Journal dẫn nguồn tin quan chức Mỹ cho biết rằng Washington đang thúc đẩy một thỏa thuận vô thời hạn với các điều kiện cứng rắn, trong đó có việc đóng cửa 3 cơ sở hạt nhân chính của Iran gồm Fordow, Natanz và Isfahan, đồng thời chuyển toàn bộ lượng uranium đã được làm giàu còn lại sang Mỹ.

Trong khi đó, đài truyền hình nhà nước Iran IRIB thì đưa tin phái đoàn Tehran đã bác bỏ đề xuất chuyển uranium làm giàu ra nước ngoài, nhấn mạnh yêu cầu chấm dứt trừng phạt và bảo vệ quyền làm giàu uranium trong nước.

Ông Ali Shamkhani - cố vấn cấp cao của Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei - viết trên mạng xã hội X rằng nếu vấn đề cốt lõi là Iran không chế tạo vũ khí hạt nhân thì “một thỏa thuận ngay lập tức là trong tầm tay”, đồng thời viện dẫn một sắc lệnh tôn giáo cấm các loại vũ khí này, hãng thông tấn Tân Hoa Xã đưa tin.

Chiến lược song hành

"Những gì đang diễn ra hiện nay có thể được ví như một giai đoạn 'thi gan', trong đó mỗi bên đều đang phô trương sức mạnh quân sự và chính trị nhằm áp đặt các điều khoản đàm phán của mình" - ông Anabtawi nhận định.

Cả Washington và Tehran đều đang theo đuổi một chiến lược song hành: vừa đàm phán, vừa công khai chuẩn bị cho nguy cơ xung đột. Mỹ đã tập hợp hai nhóm tác chiến tàu sân bay, hơn 150 máy bay chiến đấu và tăng cường lực lượng tại các căn cứ ở Jordan và Israel. Nước này cũng đã sơ tán các nhân viên không thiết yếu khỏi đại sứ quán tại Beirut.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã cảnh báo về "giai đoạn hai" nếu các cuộc đàm phán gián tiếp thất bại. Trong khi đó, tờ The New York Times đưa tin ông đang cân nhắc các cuộc không kích hạn chế bước đầu nhằm gây áp lực buộc Tehran phải ngồi vào bàn đàm phán, một động thái có thể leo thang thành một chiến dịch quy mô lớn hơn nhiều.

Phóng viên truyền thông và lực lượng an ninh chờ bên ngoài nơi ở của Đại sứ Oman tại Geneva, Thụy Sĩ, ngày 26-2. Ảnh: Tân Hoa Xã

Theo ông Mohammed Nader al-Omari, nhà nghiên cứu người Syria về quản lý khủng hoảng và xung đột, mức độ huy động của Mỹ là “bất thường”, cho thấy các phương án quân sự đang được chuẩn bị; nhà phân tích người Syria Sinan Hassan gọi đây là “ngoại giao cưỡng bách”. Tuy nhiên, nhà phân tích chính trị Jordan Amer Sabaileh cho rằng Washington không chỉ “nắn gân”, mà khả năng không kích Iran là rất cao.

Về phần mình, Iran đã tiến hành các cuộc tập trận bắn đạn thật ở Eo biển Hormuz vào tuần trước, tạm thời phong tỏa tuyến đường thủy chiến lược này nhằm phô diễn khả năng làm gián đoạn các chuyến hàng dầu mỏ toàn cầu. Tehran nhiều lần nhấn mạnh sẵn sàng đáp trả đanh thép trước bất kỳ cuộc tấn công nào.

Biên tập viên quốc tế Charbel Barakat của báo Al-Jarida ghi nhận Tehran thể hiện linh hoạt chiến thuật trong hồ sơ hạt nhân, song vẫn giữ nguyên các “lằn ranh đỏ”.

Ông Mohamed Mohsen Abo El-Nour, Giám đốc Diễn đàn Ả Rập Phân tích Chính sách Iran, nhấn mạnh sự linh hoạt này không đồng nghĩa với thay đổi học thuyết chiến lược.

Nhà phân tích Ahed Ferwana tại Gaza cảnh báo sức ép quân sự của Mỹ đang gia tăng, và nếu các đề xuất của Iran bị bác bỏ, căng thẳng nhiều khả năng sẽ tiếp tục leo thang.

Có thể đạt thỏa thuận?

Bất chấp các toan tính chiến thuật, giới chuyên gia đều cho rằng mâu thuẫn cốt lõi vẫn còn lâu mới được giải quyết. Những "lằn ranh đỏ" của Iran - bao gồm quyền sở hữu một chương trình hạt nhân dân sự, năng lực răn đe bằng tên lửa và tầm ảnh hưởng khu vực - được xem là những vấn đề không thể thương lượng.

Ông El-Nour chỉ ra rằng mục tiêu của Washington "vượt ra ngoài hồ sơ hạt nhân hạn hẹp để hướng tới việc định hình lại môi trường an ninh xung quanh Iran”.

Giữa những tranh luận nảy lửa về việc liệu một cuộc chiến tranh toàn diện có nổ ra giữa hai bên hay không, nhà phân tích người Oman Khalfan al-Touqi cảnh báo bất kỳ cuộc xung đột nào cũng sẽ tàn khốc hơn nhiều so với cuộc chiến kéo dài 12 ngày hồi tháng 6 năm ngoái.

"Các cuộc không kích sẽ không mang tính hạn chế như một số người kỳ vọng, mà sẽ nguy hiểm hơn rất nhiều, để lại những hậu quả khôn lường không chỉ đối với Iran mà với toàn bộ khu vực” - ông al-Touqi nói.

Dù vậy, một số chuyên gia vẫn tin vào khả năng đạt được một kết quả tạm thời, trong đó hai bên đạt được một sự đồng thuận về mặt kỹ thuật, qua đó giúp làm giảm nguy cơ đối đầu trực diện.

"Cả hai bên đều nhận thức được cái giá quá đắt của việc leo thang quân sự và do đó ưu tiên việc quản lý căng thẳng thông qua đàm phán" - ông Abdulaziz Alshaabani, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Chính trị và Chiến lược Al Riyadh (Saudi Arabia) nhận định, đồng thời lưu ý rằng một cuộc xung đột toàn diện "vẫn là một kết cục ít có khả năng xảy ra hơn”.

DƯƠNG KHANG