Đam Rông 2 xây dựng nông thôn mới từ chuỗi giá trị OCOP

Đánh thức lợi thế từ vùng nguyên liệu

Trong xây dựng nông thôn mới, phát triển sản xuất và nâng cao thu nhập luôn là phần việc khó nhất, cũng là thước đo rõ nhất về sức sống của một vùng quê. Với Đam Rông 2, một xã miền núi có nền tảng nông nghiệp rộng lớn và bản sắc văn hóa đa dạng, Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đang mở ra cách tiếp cận hợp lý cho bài toán ấy. OCOP không dừng ở việc gắn sao cho sản phẩm, mà hướng tới một chuỗi giá trị đầy đủ hơn, từ vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, bao bì, truy xuất nguồn gốc đến năng lực của chủ thể và thị trường tiêu thụ.

Người dân Đam Rông 2 đầu tư cơ giới hóa, ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp.

Lợi thế đầu tiên của Đam Rông 2 nằm ở không gian sản xuất. Theo số liệu tổng hợp của địa phương, xã có hơn 36.557 ha diện tích tự nhiên, trong đó đất nông nghiệp hơn 34.250 ha, chiếm khoảng 93,7%. Riêng đất sản xuất nông nghiệp gần 8.974 ha, đất lâm nghiệp hơn 25.258 ha. Những con số này cho thấy nông nghiệp, kinh tế vườn đồi, kinh tế rừng và các sản phẩm bản địa vẫn là nền tảng quan trọng để địa phương phát triển kinh tế nông thôn.

Cà phê tiếp tục giữ vai trò cây trồng chủ lực với hơn 3.955 ha, trong đó diện tích kinh doanh hơn 3.613 ha. Diện tích trồng sầu riêng phát triển nhanh với hơn 1.613 ha, gồm khoảng 684,8 ha trồng thuần và 928,6 ha trồng xen. Xã còn có gần 200 ha dâu tằm, 238,8 ha cây ăn quả khác, hơn 88 ha mắc ca, cùng diện tích lúa, ngô, rau màu, tiêu, điều. Ở lĩnh vực chăn nuôi và thủy sản, toàn xã có 471 con bò, 1.521 con heo, 37.000 con gia cầm, 45,7 ha thủy sản, trong đó diện tích nuôi cá tầm đạt 10,7 ha.

Từ nền tảng đó, danh mục sản phẩm OCOP và sản phẩm có tiềm năng của Đam Rông 2 khá phong phú. Dứa mật Rô Men, Cà phê HuSa, Cá tầm một nắng Ngọc Thu, Trà Tía Tô, Trà dây leo Đam Rông, các sản phẩm từ trầm hương, măng lá, chuối hột và một số sản phẩm dược liệu đã hình thành những điểm nhấn ban đầu. Điều quan trọng là nhiều sản phẩm không còn nằm ở dạng ý tưởng, mà đã gắn với chủ thể cụ thể, vùng nguyên liệu cụ thể và địa chỉ sản xuất cụ thể.

Câu chuyện của Tổ hợp tác Dứa mật Đam Rông tại thôn 2 Rô Men là một ví dụ rõ nét. Từ 7 thành viên với 11ha khi thành lập năm 2021, đến nay tổ hợp tác đã phát triển lên 17 thành viên với 23ha, trong đó 17ha đã cho thu hoạch, sản lượng ước đạt hơn 400 tấn mỗi năm. Cây dứa mật không chỉ là một cây trồng phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu, mà còn trở thành sinh kế ổn định hơn cho nhiều hộ dân khi họ được đưa vào sản xuất trong mô hình tổ hợp tác. Từ đó, người dân sản xuất bớt manh mún, có thêm điều kiện chia sẻ kinh nghiệm chăm sóc cây trồng đồng đều hơn và từng bước xây dựng thương hiệu cho nông sản địa phương.

Tuyển lựa cà phê nhân bằng phương pháp thủ công tại cà phê HUSA.

Với cà phê HuSa, hướng đi đáng chú ý nằm ở việc nâng giá trị cây trồng chủ lực bằng chế biến và thương hiệu. Thay vì chỉ bán nguyên liệu thô, nhà sản xuất đã rang xay, đóng gói, xây dựng nhãn hiệu và mở rộng liên kết với nông dân để phát triển vùng nguyên liệu an toàn. Đây là cách làm Đam Rông 2 cần tiếp tục khuyến khích, bởi nông sản muốn có chỗ đứng bền vững không thể chỉ dựa vào sản lượng. Sản phẩm cần được chế biến, được kể bằng câu chuyện rõ ràng và tiếp cận người tiêu dùng bằng thương hiệu riêng.

Một nền tảng khác đang tạo thuận lợi cho OCOP là mã vùng trồng và liên kết sản xuất. Toàn xã hiện có 14 vùng trồng được cấp mã, với 81 hộ tham gia, tổng diện tích 212,79 ha. Phần lớn là vùng sầu riêng, dứa mật… tổng sản lượng đăng ký hơn 4.148 tấn mỗi năm. Những dữ liệu này cho thấy sản xuất hàng hóa ở Đam Rông 2 đang từng bước tiếp cận yêu cầu quản lý vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn thị trường.

Cùng với mã vùng trồng, địa phương đã hình thành 11 chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm với 127 hộ tham gia, tổng diện tích 183,79 ha và sản lượng ước đạt 5.485 tấn. Các chuỗi tập trung vào sầu riêng, dứa mật và cá tầm. Đây là bước chuyển cần thiết, bởi một sản phẩm OCOP muốn đi xa không thể chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của từng hộ. Cần có vùng nguyên liệu ổn định, quy trình sản xuất tương đối đồng đều, chủ thể đủ năng lực tổ chức, bao bì nhãn mác rõ ràng, truy xuất nguồn gốc minh bạch và kênh tiêu thụ bền vững.

Tía tô được trồng tự nhiên ở Làng chữa lành (thôn Rô Men) để làm trà.

Định hướng giai đoạn 2026-2030, địa phương cũng đặt trọng tâm vào mở rộng liên kết sản xuất, sơ chế, chế biến và tiêu thụ đối với các ngành hàng chủ lực như cà phê, sầu riêng, cá nước lạnh, kén tằm. Nếu làm tốt khâu này, OCOP sẽ không còn là phần “ngọn” của sản phẩm sau thu hoạch, mà trở thành kết quả của cả quá trình tổ chức lại sản xuất nông thôn, từ cải tạo vườn tạp, chuyển đổi diện tích kém hiệu quả đến xây dựng vùng nguyên liệu và chuỗi giá trị.

Để OCOP trở thành động lực nông thôn mới

Theo bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, phát triển kinh tế nông thôn là nhóm nội dung có ý nghĩa then chốt. Các chỉ tiêu liên quan đến vùng nguyên liệu tập trung, mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao hoặc kinh tế xanh, kế hoạch phát triển sản phẩm OCOP, hợp tác xã hoạt động hiệu quả, tổ khuyến nông cộng đồng, kinh tế tư nhân và du lịch nông thôn đều đặt ra yêu cầu cao hơn đối với cấp xã. Vì vậy, OCOP ở Đam Rông 2 cần được nhìn như một phần trong chiến lược phát triển nông thôn mới theo chiều sâu, chứ không phải một chương trình riêng lẻ.

Sản phẩm OCOP đặc trưng của Công ty Cổ phần Dó Bầu Hương Quảng Nam (Liêng Srônh, xã Đam Rông 2).

Trước hết OCOP phải góp phần nâng thu nhập cho người dân. Khi sản phẩm được chuẩn hóa, có tem nhãn, truy xuất nguồn gốc và được quảng bá bài bản, giá trị bán ra có cơ hội cao hơn so với nông sản thô phụ thuộc vào thương lái. Người dân cũng có thêm động lực sản xuất theo quy trình, chú trọng chất lượng, an toàn và ổn định vùng nguyên liệu. Với một địa phương mà nông nghiệp vẫn là sinh kế chủ yếu của nhiều hộ, tác động này có ý nghĩa trực tiếp đối với đời sống nông thôn.

OCOP cũng là phép thử đối với năng lực kinh tế tập thể. Hộ nông dân có thể làm ra nguyên liệu tốt, nhưng để sản phẩm đạt tiêu chuẩn và đứng được trên thị trường cần thêm nhiều khâu mà một hộ riêng lẻ khó tự đảm đương, từ sơ chế, chế biến, đóng gói, đăng ký nhãn hiệu, hoàn thiện hồ sơ đến quảng bá và bán hàng.

Sự hiện diện của các hợp tác xã, chi nhánh hợp tác xã, tổ hợp tác trong lĩnh vực thủy sản, dịch vụ nông nghiệp, dâu tằm, trái cây, thảo dược, mắc ca, dứa mật, sầu riêng là điểm tựa quan trọng để kết nối nông dân với thị trường. Những mô hình còn yếu cần được củng cố, bởi nếu thiếu chủ thể đủ mạnh, sản phẩm OCOP rất dễ dừng lại ở quy mô nhỏ và khó duy trì sau khi được công nhận.

Theo nhà báo Minh Lân, trên vùng đất có 19 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 65%, OCOP còn là cơ hội để Đam Rông 2 phát huy bản sắc địa phương.

Giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở nông sản tươi hay sản phẩm chế biến, mà còn ở câu chuyện về vùng đất, con người, tập quán canh tác và văn hóa cộng đồng. Thổ cẩm, đặc sản bản địa, sản phẩm từ dược liệu, nông sản chế biến và những mô hình du lịch nông thôn nếu được tổ chức phù hợp có thể tạo thêm sinh kế, đồng thời giúp bản sắc văn hóa trở thành một phần của giá trị kinh tế.

Cà phê HUSA đầu tư máy rang chuyên nghiệp để nâng tầm sản phẩm.

Bà Nguyễn Thị Thu Hiền - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Lâm Đồng cho rằng, trong bối cảnh yêu cầu thị trường ngày càng cao, OCOP ở Đam Rông 2 cần gắn chặt với chuyển đổi số và nông nghiệp công nghệ cao.

Mã truy xuất nguồn gốc, nhật ký đồng ruộng điện tử, quản lý vùng trồng bằng dữ liệu, hình ảnh sản phẩm chuyên nghiệp, thông tin minh bạch trên các kênh trực tuyến và thương mại điện tử sẽ giúp sản phẩm địa phương tiếp cận khách hàng rộng hơn. Những ứng dụng như cảm biến tưới, theo dõi sâu bệnh, quản lý quy trình chăm sóc nếu triển khai phù hợp cũng góp phần nâng chất lượng vùng nguyên liệu, nhất là với những ngành hàng có yêu cầu khắt khe như sầu riêng, cà phê, cá nước lạnh và dược liệu.

Dù có nhiều dư địa, Đam Rông 2 vẫn cần tránh tư duy chạy theo số lượng sản phẩm. OCOP chỉ phát huy hiệu quả khi sản phẩm sau công nhận tiếp tục được nâng cấp, duy trì tiêu chuẩn và có thị trường tiêu thụ. Những sản phẩm hết chu kỳ công nhận cần được rà soát, đánh giá lại, hoàn thiện hồ sơ, bao bì, an toàn thực phẩm và năng lực bán hàng. Những sản phẩm còn tiềm năng cần được hỗ trợ đúng chỗ, nhất là về kỹ thuật, câu chuyện sản phẩm, nhận diện thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường.

Ở chiều ngược lại, quá trình xây dựng nông thôn mới cũng tạo môi trường để OCOP phát triển bền vững hơn. Hạ tầng giao thông, điện, nước, viễn thông, Internet, thiết chế văn hóa, đào tạo nghề, khuyến nông cộng đồng và năng lực quản trị ở cơ sở đều tác động đến khả năng phát triển sản phẩm. Khi hạ tầng nông thôn được đầu tư đồng bộ, Internet phủ đến khu dân cư và vùng sản xuất, người dân có thêm điều kiện học kỹ thuật, bán hàng trực tuyến, kết nối doanh nghiệp và tiếp cận thị trường ngoài địa phương.

Sản phẩm OCOP trở thành niềm tự hào của chủ thể.

Từ lợi thế cà phê, sầu riêng, dứa mật, cá tầm, dược liệu… đến các sản phẩm văn hóa bản địa, Đam Rông 2 có đủ chất liệu để xây dựng những sản phẩm OCOP mang dấu ấn riêng. Vấn đề đặt ra là lựa chọn sản phẩm thật sự có lợi thế, phát triển chủ thể đủ năng lực, xây dựng chuỗi liên kết khép kín từ cung ứng vật tư, nuôi trồng, sản xuất đến thu mua, chế biến và phân phối. Khi từng mắt xích được tổ chức bài bản, OCOP sẽ trở thành động lực nâng giá trị nông sản, tạo việc làm, giữ gìn bản sắc và góp phần hoàn thiện các tiêu chí nông thôn mới.

Với Đam Rông 2, OCOP vì thế không chỉ là nhãn sao trên bao bì. Đó là con đường để nông sản địa phương bước ra thị trường bằng chất lượng và thương hiệu, để kinh tế tập thể có thêm không gian phát triển, để người dân tự tin hơn với sản phẩm của chính mình. Làm đúng và làm bền bỉ, OCOP sẽ là một trong những hướng đi quan trọng giúp nông thôn mới Đam Rông 2 đi vào chiều sâu, bền vững và giàu bản sắc hơn trong những năm tới.