Đầm Thị Nại qua góc nhìn khoa học và nghệ thuật

Triển lãm mở cửa từ ngày 26/9/2026 đến 25/3/2027 tại Trung tâm Khám phá Khoa học và Đổi mới sáng tạo - ExploraScience Quy Nhơn, giới thiệu đến công chúng những đặc điểm tự nhiên, giá trị sinh thái và mối liên hệ giữa đầm với các dòng sông, biển qua góc nhìn khoa học kết hợp nhiếp ảnh, minh họa và phim tài liệu.

Một hệ sinh thái gắn với sông và biển

Nằm gần Quy Nhơn (tỉnh Gia Lai), đầm Thị Nại là hệ đầm phá ven biển lớn thứ hai ở miền Trung Việt Nam, với diện tích khoảng 50 km². Đầm kết nối với sông Kôn, sông Hà Thanh và thông ra Biển Đông, tạo nên một hệ thống chịu tác động đồng thời của thủy triều, dòng chảy sông, khí hậu và các hoạt động của con người.

Nằm gần Quy Nhơn, đầm Thị Nại là hệ đầm phá ven biển lớn thứ hai ở miền Trung Việt Nam, với diện tích khoảng 50 km². (Nguồn: BTC)

Triển lãm được xây dựng xoay quanh bốn chủ đề, từ vẻ đẹp và sự đa dạng của cảnh quan, cách thức vận hành của hệ đầm đến những giá trị đối với cộng đồng và môi trường tự nhiên. Các nội dung cũng đề cập những áp lực mà đầm đang phải đối mặt, đồng thời nhấn mạnh vai trò của tri thức khoa học và quan trắc dài hạn trong quản lý, bảo tồn.

Đầm Thị Nại cung cấp nhiều nguồn lợi cho cộng đồng địa phương, đặc biệt từ đánh bắt và nuôi trồng thủy sản, đồng thời là nơi tồn tại của nhiều hệ sinh thái có vai trò đối với đa dạng sinh học vùng ven biển. Sự vận hành của đầm phụ thuộc vào thủy triều, lượng nước ngọt và trầm tích từ các dòng sông cũng như những biến động theo mùa do chế độ gió mùa.

Theo các nội dung được giới thiệu tại triển lãm, những thay đổi ở khu vực ven đầm và trên toàn lưu vực, như đô thị hóa, phát triển cơ sở hạ tầng, sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản hay điều tiết dòng chảy, có thể tác động đến lượng nước và trầm tích đổ vào đầm, chất lượng nước và quá trình trao đổi giữa đầm với biển.

Ba góc nhìn để theo dõi sự biến đổi

Từ năm 2025, các nhà khoa học của Viện Nghiên cứu vì sự Phát triển Pháp (IRD), Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH), cùng các đối tác Việt Nam và Pháp đã thực hiện khoảng 10 đợt khảo sát vào các mùa khác nhau trên toàn bộ đầm Thị Nại.

Kết quả quan trắc cho thấy đây là một môi trường có nhiều biến động. Trong cùng một ngày, thủy triều có thể làm mực nước thay đổi khoảng 0,5-2m tùy thời kỳ. Mực nước trung bình cũng có thể thay đổi khoảng 50-60cm theo mùa.

Vào mùa mưa, lượng nước lớn từ các dòng sông đổ vào đầm làm giảm độ mặn, tăng độ đục và thay đổi thành phần nước. Ngược lại, mùa khô với lưu lượng sông giảm tạo điều kiện để nước biển xâm nhập sâu hơn, làm tăng độ mặn và khiến nước trong hơn.

Các nghiên cứu về chất hữu cơ và một số chất ô nhiễm, trong đó có PFAS và kim loại vi lượng, cho thấy sự phân bố khác nhau theo mùa và khu vực. Ở thời điểm hiện tại, các kết quả chưa cho thấy sự suy giảm chất lượng nước trên diện rộng. Việc tiếp tục quan trắc giúp phân biệt những biến động tự nhiên của đầm với tác động từ hoạt động của con người.

Bên cạnh khảo sát thực địa, nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ vệ tinh Sentinel-3 của châu Âu và vệ tinh SWOT - chương trình hợp tác Pháp - Hoa Kỳ do CNES và NASA phối hợp thực hiện. Các số liệu đo trực tiếp tại đầm được sử dụng để kiểm tra, xác nhận thông tin từ vệ tinh, từ mực nước đến một số thông số chất lượng nước.

Mô hình số cũng được sử dụng để mô phỏng sự lưu thông của nước và quá trình trao đổi giữa sông, đầm và đại dương. Công cụ này cho phép nghiên cứu thời gian lưu của nước trong đầm, đồng thời thử nghiệm các kịch bản liên quan đến điều tiết dòng sông, quy hoạch, phát triển khu vực ven đầm và tác động của biến đổi khí hậu, trong đó có nước biển dâng.

Triển lãm giới thiệu các tác phẩm nhiếp ảnh của Nicolas Cornet, Vũ Khôi Nguyên và Alexis Chaigneau, minh họa của Paul Rey và phim tài liệu ngắn “Mùa Thị Nại” do Solène Ouillon thực hiện. Qua sự kết hợp giữa khoa học và nghệ thuật, công chúng có thêm cách tiếp cận với một hệ sinh thái ven biển, từ những gì đang diễn ra hôm nay đến các vấn đề đặt ra đối với việc theo dõi và bảo tồn trong tương lai.