Đằng sau chiến dịch 'siết' thuế giới siêu giàu Trung Quốc

Đầu năm nay, ông Hu Jinglin - người đứng đầu cơ quan thuế Trung Quốc - đã tuyên bố về một "kỷ nguyên thuế mới" cho nền kinh tế lớn thứ hai thế giới với quy mô 21.000 tỷ USD, theo Bloomberg. Đến nay, cơ quan thuế nước này đang áp dụng một chiến dịch siết chặt nguồn thu với quy mô chưa từng có.

Từ việc vá lại các lỗ hổng quy định về quỹ tín thác hải ngoại, mở đợt thanh tra doanh nghiệp với quy mô lớn nhất trong nhiều năm, giới chức Trung Quốc đang đưa khối tài sản hơn 1.700 tỷ USD của giới siêu giàu tại Hong Kong vào tầm ngắm.

Đáng chú ý, các địa phương đã tung ra những "đội đặc nhiệm" chuyên trách để theo dõi và truy thu thuế từ tầng lớp siêu giàu. Thậm chí, có những tổ công tác được lập ra để bám sát hồ sơ của duy nhất một tỷ phú.

Tìm cách tăng thu để bơm tiền cho dự án mới

Chiến dịch này diễn ra trong bối cảnh nền kinh tế Trung Quốc vẫn chưa phục hồi do thị trường bất động sản suy giảm. Nguồn thu từ quỹ đất - "con gà đẻ trứng vàng" từng mang về hơn 1.100 tỷ USD mỗi năm cho các địa phương - nay được dự báo bốc hơi tới hơn 2/3 so với thời kỳ đỉnh cao.

Trong khi đó, ngân sách nhà nước đang chịu thêm áp lực chi tiêu mới từ các dự án trọng điểm.

Điển hình là kế hoạch rót gần 300 tỷ USD trong 5 năm tới để xây dựng hạ tầng trung tâm dữ liệu, phục vụ cuộc chạy đua trí tuệ nhân tạo (AI) với Mỹ. Khi mức thâm hụt ngân sách năm ngoái chạm mốc kỷ lục 1.900 tỷ USD, nhiều chính quyền địa phương đã phải chật vật xoay xở trả lương công chức.

"Họ đang tận dụng mọi kênh có thể để tăng thu ngân sách", Giáo sư luật Henry Gao tại Đại học Quản lý Singapore nhìn nhận.

Suốt nhiều thập kỷ, công tác quản lý tài sản hải ngoại của Trung Quốc từng tồn tại trong một "vùng xám" lỏng lẻo. Dù có quy định giới hạn chuyển tối đa 50.000 USD ra nước ngoài mỗi năm, những khối tài sản triệu USD hay các khoản lợi nhuận chứng khoán quốc tế vẫn chưa được quản lý đầy đủ.

Tuy nhiên, giai đoạn này đã kết thúc. Đơn cử như trường hợp của Jaden Zhao (46 tuổi), chủ một doanh nghiệp dệt may tại Quảng Đông. Ông bất ngờ nhận được cuộc gọi từ cơ quan thuế, thông báo khoản nợ 9 triệu nhân dân tệ (khoảng 1,3 triệu USD) phát sinh từ lợi nhuận giao dịch chứng khoán qua tài khoản quốc tế.

"Cú sốc" buộc vị doanh nhân phải thuê luật sư, lật lại toàn bộ lịch sử giao dịch từ các tài khoản đã đóng để đối chiếu với những con số của nhà chức trách.

Nhiều doanh nhân không nhận được con số truy thu cụ thể mà bị yêu cầu "tự kê khai ước tính" số tiền phải nộp.

Giới tài phiệt tìm đường xoay xở

Hiện giới siêu giàu Trung Quốc đang phải chạy đua với thời gian khi hạn chót cuối tháng 10 - thời điểm để nộp các khoản thuế liên quan đến quỹ tín thác hải ngoại mà không bị phạt thêm chi phí - đang cận kề.

Áp lực thời gian buộc nhiều triệu phú, tỷ phú Trung Quốc ráo riết huy động tiền mặt. Bà Shu Ping, đồng sáng lập chuỗi lẩu tỷ USD Haidilao, mới đây đã phải bán khoảng 350 triệu USD cổ phiếu thông qua một quỹ tín thác gia đình. Động thái này diễn ra ngay sau khi gia đình bà nhận được hóa đơn truy thu thuế bất ngờ từ cơ quan chức năng.

Nhiều tỷ phú khác chọn giải pháp cầm cố tài sản ở nước ngoài, từ danh mục đầu tư chứng khoán cho đến máy bay phản lực riêng, để vay nóng tiền nộp thuế. Xu hướng này vô tình tạo ra nguồn thu mới béo bở cho các ông lớn ngân hàng quốc tế như Goldman Sachs hay JPMorgan.

Ở chiều ngược lại, việc bơm lượng tiền khổng lồ ngược về nước để nộp ngân sách cũng vấp phải rào cản từ luật kiểm soát ngoại hối nghiêm ngặt. Để gỡ khó, một số thành phố như Thành Đô hay Châu Hải đã linh động "bật đèn xanh", cho phép người nộp thuế chuyển vượt hạn mức 50.000 USD về nước.

Dù vậy, không ít doanh nhân vẫn tìm cách đàm phán giảm mức phạt.

Cổ đông kiểm soát của một doanh nghiệp tại Quảng Châu, sau khi nhận quyết định truy thu 100 triệu nhân dân tệ (15 triệu USD) tiền thuế, đã cân nhắc dời trụ sở sang Thượng Hải. Giới chức địa phương sau đó phải nhượng bộ, giảm số tiền truy thu xuống còn 5 triệu nhân dân tệ. Thậm chí, một số gia đình tài phiệt còn âm thầm yêu cầu cố vấn chuyển dịch tài sản sang các ngân hàng tư nhân quy mô nhỏ - những bến đỗ ít tiếng tăm mà giới chức Bắc Kinh chưa để mắt tới.

Các nhà phân tích tại ngân hàng Barclays ước tính trong kịch bản cao nhất, chiến dịch "bàn tay sắt" này có thể thu về tới 100 tỷ USD từ các tài sản do giới siêu giàu Trung Quốc sở hữu tại Hong Kong. Tuy nhiên, giới luật sư trong ngành thận trọng dự báo con số thực tế sẽ dao động quanh mốc 15-25 tỷ USD.

Đáng chú ý, khi một số cá nhân đề nghị nộp phần truy thu trọn gói một lần, cơ quan thuế lại chủ động gợi ý phương án trả dần trong vòng 5 năm. Chi tiết này hé lộ toan tính đường dài của giới chức địa phương: "Họ không chỉ muốn cất một mẻ lưới lớn, mà còn muốn duy trì dòng tiền ổn định để bảo đảm chỉ tiêu ngân sách cho cả những năm tiếp theo".