Đằng sau chiến lược 'ngoại giao AI' của Nhật Bản tại khu vực Trung Á

Năm 2025, Nhật Bản đã nâng tầm chính sách ngoại giao “Con đường Tơ lụa” với Trung Á bằng việc khởi động khuôn khổ hợp tác về AI, tập trung vào quản trị, đào tạo và xây dựng thể chế thay vì hạ tầng công nghệ.

Thông qua việc tích hợp AI vào quản lý hành chính công, logistics và hải quan, Tokyo đang từng bước định hình cách các quốc gia Trung Á tiếp cận hiệu quả quản lý, kiểm soát rủi ro và tuân thủ quy định.

Ngoại giao “Con đường Tơ lụa” kiểu mới

Nhật Bản đưa ra khái niệm “Ngoại giao Con đường Tơ lụa” vào năm 1997 để mô tả cách tiếp cận hợp tác của Tokyo với Trung Á.

Tuy nhiên, phải đến tháng 12/2025, sự tham gia của xứ sở hoa anh đào tại khu vực này mới được nâng lên cấp nguyên thủ quốc gia, cho thấy một cam kết chiến lược mới trong việc định hình cách thức các nước Trung Á xây dựng thể chế và quản trị các công nghệ mới nổi như AI.

Hội nghị thượng đỉnh đầu tiên trong khuôn khổ Đối thoại Nhật Bản-Trung Á (CA+JAD) đã được tổ chức tại Tokyo vào ngày 20/12/2025, với sự tham dự của lãnh đạo Nhật Bản và năm quốc gia Trung Á.

Hội nghị đã thông qua Tuyên bố Tokyo, xác định ba lĩnh vực hợp tác trọng tâm: Phát triển xanh và bền vững, kết nối và phát triển nguồn nhân lực. Cùng với đó, các bên chính thức khởi động Đối tác Trung Á-Nhật Bản về hợp tác AI, qua đó thiết lập nền tảng cho hợp tác lâu dài trong các lĩnh vực công nghệ mới nổi.

Khác với các mô hình quốc tế vốn tập trung vào công nghệ hoặc hạ tầng, cách tiếp cận của Nhật Bản mang đậm bản sắc riêng, ưu tiên vào việc điều chỉnh và quản trị công nghệ, hơn là lựa chọn áp dụng công nghệ nào.

Trong chiến lược hợp tác về AI, giá trị cốt lõi của Nhật Bản nằm ở khả năng thay đổi cách thức vận hành của bộ máy quản lý. Thay vì tập trung cung cấp hạ tầng số quy mô lớn, Tokyo chú trọng vào việc nâng cấp năng lực thể chế, đặc biệt là trong lĩnh vực hành chính công.

Cách tiếp cận này được thể hiện rõ qua các chương trình hỗ trợ phát triển trước đây do Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) triển khai.

Các chương trình này tạo điều kiện thuận lợi để đưa các công cụ AI, như phân tích rủi ro dự báo hoặc hệ thống kiểm tra tự động, vào hoạt động quản lý nhà nước. Trong mô hình này, AI không thay thế phán đoán thể chế, mà giúp hệ thống hóa quá trình ra quyết định.

Cách tiếp cận này góp phần giảm mức độ nhạy cảm chính trị và rủi ro trong triển khai, song đồng thời củng cố một trật tự tri thức mới. Trong đó, các khái niệm về hiệu quả, rủi ro và quản trị tốt lại được định nghĩa bởi các chuyên gia kỹ thuật bên ngoài. Khi được tích hợp vào các cơ quan công quyền, AI trở thành một cơ chế lan tỏa các chuẩn mực quản trị hành chính mới.

AI với kết nối và an ninh kinh tế

Tuyên bố của Tokyo sau hội nghị thượng đỉnh cũng đặt hợp tác AI trong các sáng kiến kết nối rộng lớn hơn, đặc biệt là dọc theo Tuyến vận tải quốc tế xuyên Caspi.

Các dự án về tối ưu hóa logistics, số hóa thủ tục hải quan và hiện đại hóa cảng biển cho thấy các hệ thống ứng dụng AI đang ngày càng gắn chặt với hạ tầng vật chất thiết yếu của các thể chế công.

Những công nghệ này hứa hẹn mang lại lợi ích rõ rệt như rút ngắn thời gian thông quan, nâng cao khả năng dự báo và giảm chi phí giao dịch. Tuy nhiên, cách thức thiết kế các hệ thống này cũng đồng thời phản ánh cụ thể về hiệu quả, an ninh và giá trị kinh tế.

Các văn kiện của CA+JAD cũng liên kết hợp tác AI với an ninh kinh tế. Thông qua việc tham gia các khuôn khổ như CA+JAD, các quốc gia Trung Á có thể phần nào khắc phục những điểm yếu của nền kinh tế, bao gồm mức độ hiện diện và hội nhập còn hạn chế vào thị trường toàn cầu.

Nhưng điều này cũng đặt ra câu hỏi: ai là chủ thể xác định các tiêu chuẩn phân tích được tích hợp trong các công cụ AI, và ai là bên hưởng lợi từ các hệ sinh thái dữ liệu hình thành sau đó.

Trên thực tế, các tiêu chuẩn này thường do các tập đoàn công nghệ và tổ chức nghiên cứu toàn cầu thiết lập, thay vì sự tham gia của các bên liên quan tại địa phương.

Nếu không phát triển được năng lực phân tích nội địa một cách đầy đủ, các nước Trung Á có nguy cơ chỉ là nơi tiêu thụ công nghệ, trong khi giá trị gia tăng và tầm nhìn chiến lược vẫn nằm trong tay các đối tác bên ngoài.

Chiến lược mang đặc sắc Nhật Bản

Cách tiếp cận hợp tác AI của Nhật Bản được cho là có sự khác biệt rõ rệt so với các nước lớn khác tại châu Á.

Cụ thể, Nhật Bản ưu tiên phát triển nguồn nhân lực và từng bước tích hợp AI vào các quy trình quản trị. Câu hỏi đặt ra là liệu cách tiếp cận này có giúp các quốc gia đối tác xây dựng được năng lực phân tích bền vững hay không.

Trong bối cảnh đó, ngoại giao AI của Nhật Bản vẫn có ý nghĩa quan trọng. Thông qua việc tích hợp AI vào các thủ tục hải quan, quản trị logistics và đào tạo hành chính, Tokyo có cơ hội định hình cách các quốc gia Trung Á định nghĩa về hiệu quả, rủi ro và tuân thủ.

Đối với các nhà hoạch định chính sách Trung Á, thách thức không phải là có nên tham gia chính sách ngoại giao AI này hay không, mà là làm thế nào để vừa kết nối AI nhằm tăng cường hội nhập khu vực, vừa bảo đảm quyền tự chủ chiến lược.

Ngoại giao AI của Nhật Bản vừa mở ra cơ hội, vừa đóng vai trò như một phép thử quan trọng, có khả năng định hình cách các chuẩn mực, tri thức trong một trật tự khu vực ngày càng dựa trên dữ liệu.

Đối với chính phủ các nước Trung Á, điều này đặt ra thách thức kép: trong khi kết nối dựa trên AI có thể thúc đẩy hội nhập khu vực, điều này cũng có nguy cơ tạo ra những dạng phụ thuộc mới nếu các thể chế trong nước không đủ năng lực giám sát và điều chỉnh các hệ thống này.

Các nhà lãnh đạo Trung Á đã bắt đầu phản hồi bằng những đề xuất cụ thể.

Tổng thống Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev đã đề xuất thành lập một trung tâm hợp tác AI khu vực tại Astana, tận dụng hạ tầng đổi mới hiện có làm nền tảng cho hợp tác.

Đề xuất này cho thấy nỗ lực ban đầu nhằm gắn kết cách tiếp cận AI thiên về quản trị của Nhật Bản với hệ sinh thái đổi mới trong nước, đồng thời khẳng định rằng tham gia ngoại giao AI cần đi đôi với việc xây dựng năng lực nội tại.

(theo East Asia Forum)

Ngọc Mai