Đánh giá giá trị tượng sư tử Tháp Mẫm và phù điêu Naga Dương Long

Tham dự hội thảo khoa học “Đánh giá giá trị hai tượng sư tử tháp Mẫm và bộ sưu tập phù điêu rắn Naga tại tháp Dương Long” có PGS.TS Bùi Văn Liêm - Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Phó Chủ tịch Thường trực, Tổng Thư ký Hội Khảo cổ học Việt Nam; PGS.TS Bùi Chí Hoàng - Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia; TS Nguyễn Khánh Trung Kiên - Phó Viện trưởng Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ; cùng các nhà nghiên cứu, cán bộ chuyên môn Bảo tàng tỉnh Gia Lai.

Hội thảo tập trung đánh giá giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và khảo cổ học của hai nhóm hiện vật Champa tiêu biểu, gồm hai tượng sư tử đá tại tháp Mẫm (phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai) và bộ sưu tập phù điêu rắn Naga tại tháp Dương Long (xã Bình An, tỉnh Gia Lai) hiện đang lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Gia Lai.

Các chuyên gia, nhà nghiên cứu trao đổi về giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của hai tượng sư tử tháp Mẫm và bộ sưu tập phù điêu rắn Naga tháp Dương Long tại hội thảo. Ảnh: Ngọc Nhuận

Từ thế kỷ XI - XV, khi trung tâm chính trị, tôn giáo vương quốc Champa dịch chuyển về vùng Vijaya, khu vực này hình thành phong cách nghệ thuật đặc sắc, được các nhà nghiên cứu định danh là phong cách Bình Định (phong cách tháp Mẫm). Các di tích tháp Mẫm và tháp Dương Long được đặt trong không gian văn hóa có mối liên hệ với kinh thành Vijaya và cảng Thị Nại.

Tại tháp Mẫm, nghệ thuật tượng tròn phát triển nổi bật, trong đó tượng sư tử có kích thước lớn, vừa mang ảnh hưởng nghệ thuật Khmer, vừa thể hiện sự tiếp biến sáng tạo của nghệ nhân Champa. Tượng sư tử có chức năng chống đỡ ở góc chân đế tháp, với tư thế hai chi trước giơ cao gánh đỡ kiến trúc. Một số cá thể còn thể hiện những chi tiết đặc biệt, phản ánh tín ngưỡng và quan niệm biểu tượng của cư dân Champa.

Hai tượng sư tử tháp Mẫm, thể hiện sự tiếp biến sáng tạo trong nghệ thuật điêu khắc Champa. Ảnh: Ngọc Nhuận

Trong khi đó, hình tượng rắn Naga tại tháp Dương Long được thể hiện phong phú với nhiều dạng, đặc biệt là Naga năm đầu. Hình tượng này chịu ảnh hưởng nghệ thuật Khmer nhưng đã được bản địa hóa qua các chi tiết tạo hình, hoa văn và cách bố trí trong kiến trúc. Đáng chú ý, trong hàng nghìn mảnh đá chạm khắc được phát hiện tại đây, có khoảng 70 - 80% mang hình rắn, cho thấy vị trí đặc biệt của Naga trong nghệ thuật trang trí tại tháp Dương Long.

Bộ sưu tập 5 hiện vật phù điêu rắn Naga tại tháp Dương Long. Ảnh: Ngọc Nhuận

Các tham luận tại hội thảo cũng khẳng định nghệ thuật điêu khắc thời kỳ Vijaya không phải sự sao chép thụ động. Người Champa đã tiếp nhận ảnh hưởng từ nghệ thuật Khmer và Đại Việt, sau đó tiếp biến bằng ngôn ngữ, tư duy thẩm mỹ bản địa để tạo nên bản sắc riêng, sau này được các nhà nghiên cứu định danh là phong cách Bình Định.

Kết quả các cuộc khai quật tại Dương Long (từ năm 2006 đến 2008) và tháp Mẫm (năm 2011) cũng cung cấp thêm cơ sở khoa học về bối cảnh địa tầng, vị trí kiến trúc của các hiện vật; tạo cơ sở khoa học quan trọng cho việc nghiên cứu, xác định giá trị di sản văn hóa Champa.

Hội thảo là dịp để các chuyên gia, nhà nghiên cứu trao đổi, bổ sung cơ sở khoa học cho việc xây dựng hồ sơ để tỉnh Gia Lai trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét trình Thủ tướng Chính phủ công nhận bảo vật quốc gia đối với hai tượng sư tử tháp Mẫm và bộ sưu tập phù điêu rắn Naga tại tháp Dương Long, không chỉ nhằm gìn giữ những tác phẩm có giá trị đặc biệt, mà còn góp phần đặt các di tích, hiện vật trong một không gian lịch sử, văn hóa thống nhất để phát huy giá trị bền vững, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương.