Đánh thức du lịch sông Sài Gòn bằng hành trình di sản

Suốt nhiều thập niên, sông Sài Gòn hiện diện như một phần tự nhiên trong quá trình hình thành và phát triển của TP.HCM. Dòng chảy ấy chứng kiến lịch sử mở cõi, sự hình thành của thương cảng sầm uất bậc nhất vùng Viễn Đông, đồng thời nuôi dưỡng hoạt động giao thương của cả Nam Bộ. Trong ký ức của thành phố, hình ảnh “trên bến dưới thuyền” từng phản ánh sức sống của một đô thị năng động và thịnh vượng.

Ông Phạm Hà - CEO Chủ tịch Lux Group

Theo thời gian, quá trình đô thị hóa mạnh mẽ khiến thành phố nhiều giai đoạn phát triển hướng sâu vào đất liền. Sông Sài Gòn vẫn chảy giữa lòng đô thị nhưng vai trò dần thu hẹp trong tư duy phát triển. Dòng sông từng là huyết mạch giao thương được nhìn nhận nhiều hơn dưới góc độ cảnh quan hoặc tuyến giao thông hỗ trợ.

Trong bối cảnh thành phố bước vào một chu kỳ phát triển mới, dòng sông đang dần được nhìn nhận lại như một nguồn lực chiến lược. Với chiều dài khoảng 80km chảy qua khu vực đô thị trung tâm, kết nối những khu vực giàu tiềm năng như Thanh Đa, Thủ Thiêm cùng nhiều vùng phát triển mới, sông Sài Gòn sở hữu lợi thế mà không nhiều siêu đô thị châu Á có được.

Khát vọng xây dựng một “kỳ tích sông Sài Gòn”, tương tự những gì nhiều đô thị trên thế giới đã thực hiện với các dòng sông trung tâm, vì thế đang trở thành một hướng đi đáng chú ý.

Từ di sản cảnh quan đến trục kinh tế mới

Ngoài yếu tố cảnh quan, giá trị lớn nhất của sông Sài Gòn nằm ở khả năng tạo ra một cấu trúc phát triển mới cho toàn bộ đô thị.

Nếu trước đây thành phố chủ yếu phát triển theo chiều hướng mở rộng về phía đất liền thì tư duy hiện nay đang hướng nhiều hơn tới phát triển dọc hành lang sông nước. Từ một dòng chảy tự nhiên, sông Sài Gòn có thể trở thành không gian hội tụ nhiều lớp giá trị kinh tế.

Các định hướng phát triển hiện nay cho thấy dòng sông có thể tạo động lực cho bốn trụ cột lớn gồm đổi mới sáng tạo và công nghệ, kết nối kinh doanh, nâng cao chất lượng sống đô thị cùng phát triển văn hóa và du lịch sông nước.

Ở góc độ logistics, giao thông đường thủy có thể góp phần giảm áp lực lên hệ thống đường bộ vốn đang chịu sức ép ngày càng lớn. Lợi thế kết nối vùng giữa TP.HCM với Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long cũng mở ra cơ hội tối ưu hóa chuỗi cung ứng với chi phí thấp hơn.

Song song với đó là dư địa rất lớn từ quỹ đất ven sông. Nhiều nghiên cứu cho thấy khu vực này có thể đạt quy mô khoảng 3.100 - 5.000 ha, tạo điều kiện hình thành hệ thống công viên, khu vui chơi, trung tâm văn hóa và các tổ hợp dịch vụ quy mô lớn. Sở Quy hoạch Kiến trúc TP.HCM cũng đã đề xuất nhiều vị trí chiến lược kéo dài từ Củ Chi tới Cần Giờ để điều chỉnh quy hoạch phân khu phục vụ phát triển kinh tế dịch vụ.

Một thay đổi quan trọng đang diễn ra trong cách nhìn nhận dòng sông. Sông Sài Gòn dần được xem như một trục tăng trưởng đa chiều thay vì một phần phụ trợ của đô thị.

Dù sở hữu nhiều tiềm năng, kinh tế sông nước tại TP.HCM vẫn đang đối mặt với nhiều khoảng trống. Khi khảo sát để phát triển dự án du thuyền di sản Amiral Cruises trên sông Sài Gòn, tôi nhận ra, du lịch đường sông ghi nhận tốc độ tăng trưởng tích cực trong những năm gần đây nhưng phần lớn sản phẩm hiện nay vẫn tập trung vào trải nghiệm ăn uống, ngắm cảnh hoặc di chuyển ngắn. Những hoạt động mang tính khám phá chiều sâu văn hóa và tương tác vẫn còn khá hạn chế, khiến thời gian lưu trú của du khách chưa thực sự được kéo dài.

Hạ tầng cũng là một thách thức lớn. Hệ thống bến thủy nội địa hiện chưa phát triển đồng bộ. Nhiều khu vực còn thiếu nhà chờ, thiếu tiện ích dịch vụ và thiếu sự liên kết giữa các hoạt động trên mặt nước với đời sống đô thị trên bờ.

Một hạn chế khác nằm ở sự phân tán của các hoạt động kinh tế ven sông. Dịch vụ ăn uống, giải trí, thương mại, vận tải hay văn hóa hiện tồn tại như những điểm riêng lẻ nhiều hơn một chuỗi giá trị hoàn chỉnh.

Trong khi đó, sức hấp dẫn của kinh tế ven sông thường được tạo ra từ khả năng kết nối nhiều trải nghiệm trong cùng một hệ sinh thái. Du khách có lý do ở lại lâu hơn khi dòng sông mang đến nhiều hơn một điểm đến chỉ để ăn và về, hoặc chỉ là một hành trình di chuyển đơn thuần.

Thị trường tìm cách tiếp cận mới

Khoảng trống của thị trường cũng đang tạo ra dư địa cho những hướng tiếp cận khác biệt xuất hiện.

Thay vì xem dòng sông chủ yếu là tuyến giao thông hoặc phương tiện ngắm cảnh, một số mô hình mới bắt đầu hướng tới việc đưa yếu tố văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm bản địa trở thành trung tâm của sản phẩm.

Xu hướng du lịch chậm đang phản ánh phần nào sự dịch chuyển đó khi giá trị của hành trình nằm ở chiều sâu trải nghiệm. Dòng sông được nhìn nhận như một không gian để mỗi du khách thưởng thức văn hóa, lịch sử, ẩm thực và nhịp sống địa phương.

Từ góc nhìn sông Sài Gòn theo hướng này cùng với chiều sâu của mình, sông Sài Gòn cần trở thành một sân khấu văn hóa sống động, hội tụ nghệ thuật, lịch sử và đời sống bản địa. Vì thế, LuxGroup đã có kế hoạch đầu tư lên tới 1.000 tỷ đồng để phát triển đội du thuyền hạng sang ở phía Nam, tập trung vào dịch vụ trải nghiệm trên sông Sài Gòn kết nối khu vực trung tâm với Củ Chi, Cần Giờ, Vũng Tàu và vùng Mekong.

Nếu những mô hình như vậy được triển khai hiệu quả, tác động tạo ra có thể vượt ra ngoài phạm vi của một sản phẩm du lịch riêng lẻ. Dòng sông khi ấy có khả năng trở thành một hệ sinh thái trải nghiệm hoàn chỉnh, góp phần gia tăng chi tiêu du lịch và tạo thêm sức sống cho kinh tế dịch vụ ven sông.

Ở góc nhìn rộng hơn, câu chuyện của sông Sài Gòn không chỉ là câu chuyện phát triển du lịch. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy những đô thị thành công thường xem dòng sông là cấu trúc trung tâm của phát triển đô thị.

Tại Hangzhou (Trung Quốc), hành lang sông được quy hoạch gắn với không gian xanh và kinh tế sáng tạo, tạo nên sức hút mạnh đối với cư dân và doanh nghiệp. Tại Yogyakarta (Indonesia), yếu tố cộng đồng được đưa vào trung tâm của quá trình bảo tồn văn hóa ven sông, giúp phát triển kinh tế song hành cùng việc giữ gìn bản sắc.

Đối với TP.HCM, định hướng trong giai đoạn từ năm 2026 - 2030 đang đặt mục tiêu nâng số lượng phương tiện đường sông lên khoảng 500 chiếc, đồng thời đưa doanh thu du lịch đường thủy chiếm từ 20 - 25% doanh thu du lịch toàn thành phố.

Để hiện thực hóa mục tiêu ấy, hành lang sông cần được tích hợp vào quy hoạch tổng thể như bộ khung phát triển của đô thị tương lai. Khi dòng chảy tự nhiên trở thành trục kết nối giao thông, văn hóa, thương mại và không gian sống, giá trị tạo ra sẽ vượt xa phạm vi của một ngành kinh tế đơn lẻ.

Đánh thức dòng sông cũng chính là đánh thức một phần bản sắc của thành phố. Và trong hành trình ấy, những mô hình tiên phong mang tính trải nghiệm sẽ góp phần mở ra cách nhìn mới về mối quan hệ giữa đô thị với dòng chảy đã nuôi dưỡng nó suốt hàng trăm năm qua.

(*) Chủ tịch kiêm CEO LuxGroup