Đánh thức 'mỏ kim cương' lộ thiên của Hà Nội - Kỳ 3: Cú hích biến di sản thành thương hiệu

Sở hữu hệ thống di sản văn hóa đồ sộ bậc nhất cả nước, từ các di tích quốc gia đặc biệt, làng nghề truyền thống đến kho tàng văn hóa phi vật thể phong phú, Hà Nội được ví như đang nắm giữ một "viên ngọc quý" của du lịch Việt Nam.

Thế nhưng, để biến những giá trị ấy thành sản phẩm hấp dẫn, thu hút du khách và tạo động lực phát triển kinh tế, theo các chuyên gia và nhà quản lý, điều cần nhất không phải là thêm di sản, mà là thêm những "cú hích" về con người, cách làm và tư duy phát triển.

Con người – chìa khóa thành công

Trao đổi với Người Đưa Tin, ông Trần Trung Hiếu - Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội, cho rằng khó khăn lớn nhất trong quá trình phát huy tiềm năng di sản hiện nay không phải là thiếu cơ chế hay thị trường, mà là năng lực của đội ngũ làm du lịch và sự sẵn sàng của cộng đồng địa phương.

Theo ông Hiếu, Hà Nội đang sở hữu một "viên ngọc quý" là hệ thống di sản đồ sộ, nhưng giá trị của viên ngọc ấy chỉ được phát huy khi có những người biết kể câu chuyện về di sản, biết xây dựng sản phẩm và đưa di sản đến gần hơn với du khách.

"Quanh đi cuộn lại thì vấn đề vẫn là con người. Hà Nội có di sản giống như có một viên ngọc quý, nhưng phải có người biết kể câu chuyện về viên ngọc ấy, biết đưa nó đến với du khách thì giá trị mới được phát huy", ông Hiếu chia sẻ.

Du khách thích thú khi tham quan làng cổ Đường Lâm.

Theo lãnh đạo Sở Du lịch Hà Nội, hiện nay cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển du lịch đã tương đối đầy đủ, lượng khách đến Hà Nội cũng rất lớn. Tuy nhiên, không phải địa phương nào trên địa bàn thành phố cũng có thể biến di sản thành sản phẩm du lịch thành công. Điều tạo nên khác biệt chính là tư duy của chính quyền địa phương và sự tham gia của cộng đồng.

"Nơi nào cộng đồng sẵn sàng làm du lịch, chính quyền coi đây là nhiệm vụ trọng tâm để phát triển kinh tế - xã hội thì nơi đó sẽ có nhiều cơ hội thành công hơn", ông nói.

Ông Trần Trung Hiếu, Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội.

Theo ông Trần Trung Hiếu, điểm đặc biệt của du lịch di sản là lợi ích cuối cùng sẽ quay trở lại với chính cộng đồng sở hữu di sản. Khi các giá trị văn hóa được khai thác đúng hướng, người dân sẽ trực tiếp hưởng lợi thông qua các dịch vụ lưu trú, ẩm thực, bán sản phẩm làng nghề hay tổ chức các hoạt động trải nghiệm.

Tuy nhiên, để làm được điều đó, địa phương không chỉ cần nguồn nhân lực tại chỗ mà còn cần đội ngũ có năng lực quản trị, biết xây dựng sản phẩm, tổ chức hoạt động và kết nối với doanh nghiệp lữ hành.

"Không phải địa phương nào cũng mạnh về làm du lịch. Có tài nguyên là một chuyện, còn chuyển hóa tài nguyên thành giá trị kinh tế lại là câu chuyện khác", ông Hiếu nhận định.

"Ba nhà" cùng chung tay mới đánh thức được di sản

Ở góc nhìn nghiên cứu, TS. Trần Hữu Sơn - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Văn hóa và Du lịch, cho rằng để khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên di sản, Hà Nội cần xây dựng một mô hình hợp tác chặt chẽ giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng. Theo ông, không một đơn vị nào có thể tự mình tạo nên một sản phẩm du lịch hoàn chỉnh.

Trong mô hình này, nhà khoa học có nhiệm vụ nghiên cứu, giải mã và tư vấn các giá trị văn hóa; doanh nghiệp chịu trách nhiệm thiết kế sản phẩm và đưa ra thị trường; còn cộng đồng chính là chủ thể gìn giữ, kể chuyện và tạo nên sức sống cho di sản

"Chỉ khi ba chủ thể cùng đồng hành, những giá trị lịch sử, văn hóa mới được chuyển hóa thành các sản phẩm trải nghiệm đủ sức hấp dẫn du khách", TS. Trần Hữu Sơn nhận định.

Người dân (giữa) chụp ảnh dịch vụ cho du khách tại làng tăm hương Quảng Phú Cầu.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay, theo TS. Trần Hữu Sơn, là cơ chế để cộng đồng thực sự được hưởng lợi từ di sản vẫn còn nhiều hạn chế.

Ông dẫn ví dụ tại làng cổ Đường Lâm, nơi sở hữu nhiều giá trị văn hóa đặc sắc nhưng người dân vẫn chưa được hưởng lợi tương xứng từ hoạt động du lịch. Nguồn thu từ bán vé tham quan chủ yếu tập trung vào công tác quản lý, trong khi lợi ích quay trở lại với từng hộ dân còn khá khiêm tốn.

"Nếu cộng đồng không được hưởng lợi thì rất khó để họ gắn bó lâu dài với việc bảo tồn di sản. Cần xây dựng cơ chế hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, giống như cách Hội An đã làm nhiều năm qua", ông nhấn mạnh.

Theo ông, khi người dân thực sự trở thành chủ thể của hoạt động du lịch, họ sẽ chủ động gìn giữ không gian văn hóa, phát triển các dịch vụ trải nghiệm, lưu trú, ẩm thực hay sản phẩm thủ công truyền thống. Khi đó, bảo tồn và phát triển sẽ không còn là hai mục tiêu tách rời mà bổ trợ cho nhau.

Muốn giữ chân du khách phải kể đúng câu chuyện

Theo lãnh đạo Sở Du lịch Hà Nội, bên cạnh việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thành phố cũng đang chuyển hướng từ phát triển đại trà sang xây dựng các sản phẩm phù hợp với từng phân khúc khách.

Mỗi thị trường quốc tế đều có nhu cầu khác nhau. Khách châu Âu thường yêu thích trải nghiệm làng nghề và văn hóa bản địa, trong khi khách Hàn Quốc, Nhật Bản hay Đông Nam Á lại có những sở thích riêng. Vì vậy, mỗi nhóm khách cần những sản phẩm được thiết kế phù hợp.

"Các doanh nghiệp lữ hành cần có nhiều sản phẩm để lựa chọn cho từng thị trường. Muốn bán được tour thì trước hết phải xây dựng đúng sản phẩm cho đúng đối tượng", ông Hiếu cho biết.

Nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh luôn mày mò sáng tạo ra các sản phẩm mới để đáp ứng nhu cầu của khách quốc tế.

Song song với việc làm mới sản phẩm, Hà Nội cũng đang đầu tư từng bước vào hạ tầng phục vụ du lịch như bãi đỗ xe, nhà vệ sinh, điểm đón tiếp, dịch vụ ăn uống, lưu trú... Đây là những yếu tố nền tảng giúp các điểm đến đủ điều kiện phục vụ khách và phát triển lâu dài.

Tuy nhiên, theo ông Hiếu, yếu tố quyết định sức hấp dẫn của một sản phẩm du lịch vẫn là câu chuyện.

"Mỗi di tích có rất nhiều câu chuyện văn hóa, nhưng không phải câu chuyện nào cũng phù hợp với khách du lịch. Điều quan trọng là phải chọn được những câu chuyện hấp dẫn nhất, diễn giải di sản theo đúng nhu cầu của từng nhóm khách. Câu chuyện du lịch sẽ khác với câu chuyện lịch sử", ông Hiếu nhấn mạnh.

Chất lượng quan trọng hơn số lượng

Theo ông Trần Trung Hiếu nhận định, Hà Nội cần chuyển từ tư duy chạy theo số lượng sang chú trọng chất lượng trải nghiệm. Một sản phẩm tốt không nhất thiết phải phục vụ thật đông khách mà phải đảm bảo du khách có trải nghiệm trọn vẹn, từ đó tạo sức lan tỏa và giá trị bền vững.

"Dù một tour chỉ phục vụ số lượng khách vừa phải nhưng nếu chất lượng tốt, du khách hài lòng thì giá trị mang lại sẽ lớn hơn nhiều so với việc đón khách ồ ạt nhưng trải nghiệm không được đảm bảo", ông Hiếu bày tỏ.

Khi di sản được kể bằng những câu chuyện chất lượng sẽ níu chân được du khách lâu hơn.

Đồng quan điểm, TS. Trịnh Lê Anh cho rằng, Hà Nội cần mạnh dạn từ bỏ tư duy "càng đông khách càng tốt". Theo ông, những hình ảnh chen chúc tại các điểm di tích tâm linh ngày đầu xuân không phải là biểu hiện của thành công mà là dấu hiệu của sự quá tải, đây không bao giờ là du lịch bền vững.

Ông đề xuất, Hà Nội cần ứng dụng công nghệ số để đo lường, dự báo và chủ động điều tiết luồng khách; áp dụng việc bán vé giới hạn theo khung giờ hoặc điều chỉnh giá vé vào giờ cao điểm. Việc này không phải là hạn chế quyền tiếp cận của người dân, mà là giải pháp văn minh để bảo vệ cấu trúc di tích, đồng thời bảo vệ chính chất lượng trải nghiệm của du khách.

"Phát triển du lịch di sản phải là một cuộc chạy marathon đường dài vì sinh kế cộng đồng và sự trường tồn của văn hóa, chứ không phải là một cú chạy nước rút để lấy thành tích số lượng cơ học", TS. Trịnh Lê Anh nhấn mạnh.

Theo TS. Trịnh Lê Anh, phát triển du lịch di sản phải hướng đến sinh kế lâu dài cho cộng đồng và sự trường tồn của văn hóa.

Xây dựng hệ sinh thái để kéo dài hành trình trải nghiệm

Theo lãnh đạo Sở Du lịch Hà Nội, mục tiêu của thành phố không chỉ là tăng lượng khách mà còn kéo dài thời gian lưu trú và nâng cao mức chi tiêu thông qua việc phát triển hệ sinh thái sản phẩm chất lượng cao.

Các chương trình trải nghiệm được định hướng đa dạng về thời lượng, từ 4 giờ, 8 giờ cho đến 24 hoặc 48 giờ, đồng thời mở rộng các sản phẩm du lịch ban ngày và ban đêm để tạo thêm lựa chọn cho du khách.

Một dư địa lớn khác là phát triển các sản phẩm lưu niệm mang dấu ấn riêng của từng điểm đến. "Muốn giữ được ký ức về điểm đến thì ngoài cảnh đẹp còn phải có những món quà mang dấu ấn riêng. Đó là cách nhiều quốc gia đang làm rất tốt và Hà Nội cũng cần hướng tới", ông Hiếu chia sẻ.

Bên cạnh đó, công nghệ tiếp tục được xác định là xu hướng tất yếu nhưng chỉ đóng vai trò hỗ trợ. "Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều tạo nên sức sống của di sản vẫn là con người, là câu chuyện và những giá trị gốc của di tích", ông Hiếu khẳng định.

Ông Trần Trung Hiếu khẳng định Hà Nội đang hội tụ đầy đủ điều kiện về hạ tầng, tài nguyên văn hóa, môi trường du lịch an toàn và hệ thống dịch vụ để du lịch di sản bứt phá.

Đánh giá về vai trò của du lịch di sản, ông Hiếu cho rằng đây vẫn là trụ cột quan trọng nhất trong cơ cấu sản phẩm du lịch của Thủ đô. Di sản không chỉ hiện diện trong các khu di tích mà còn hiện hữu trong ẩm thực, làng nghề, tín ngưỡng, nghệ thuật và đời sống cộng đồng, tạo nên bản sắc riêng mà không địa phương nào có thể sao chép.

Từ nay đến năm 2030, Hà Nội đặt mục tiêu phát triển và công nhận ba khu du lịch quốc gia gồm khu vực Hồ Gươm và phụ cận, Hương Sơn - Chùa Hương và Ba Vì. Song song với đó là tiếp tục xây dựng các tuyến kết nối bằng đường bộ, đường sông, đường sắt, xe điện, xe buýt hai tầng... để biến mỗi hành trình di chuyển trở thành một hành trình khám phá di sản.

"Phương tiện không còn đơn thuần là phương tiện nữa, mà chính là một phần của trải nghiệm văn hóa. Khi kết nối được các di sản và kể được câu chuyện của từng vùng đất, Hà Nội sẽ có thêm sức hút để giữ chân du khách lâu hơn và khẳng định vị thế là trung tâm du lịch văn hóa hàng đầu của cả nước", ông Hiếu nhấn mạnh.

Khép lại cuộc trao đổi, ông Trần Trung Hiếu khẳng định Hà Nội đang hội tụ đầy đủ điều kiện về hạ tầng, tài nguyên văn hóa, môi trường du lịch an toàn và hệ thống dịch vụ để bứt phá. Điều cần nhất lúc này là tiếp tục nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng năng lực quản trị ở cơ sở, phát huy vai trò của cộng đồng và xây dựng những câu chuyện đủ sức chạm tới cảm xúc của du khách.

Khi con người trở thành trung tâm của mọi chiến lược phát triển, những "kho báu" di sản của Hà Nội sẽ thực sự được đánh thức, trở thành động lực quan trọng cho phát triển du lịch và kinh tế bền vững.