'Đánh thức' nguồn điện mặt trời mái nhà: Giảm chi phí, tăng tự chủ năng lượng

Mở lực đẩy mới cho thị trường điện mặt trời mái nhà

Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị 10/CT-TTg về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN). Chỉ thị 10/CT-TTg không chỉ đơn thuần là một văn bản hành chính, mà còn là định hướng chiến lược cho quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam.

Điểm đáng chú ý của chỉ thị là yêu cầu triển khai quyết liệt ngay từ năm 2026, với mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ cả nước, riêng các tháng cao điểm nắng nóng phải đạt mức tiết kiệm ít nhất 10%.

Quan trọng hơn, Chính phủ xác định phát triển điện mặt trời mái nhà theo mô hình “tự sản, tự tiêu” là giải pháp trọng tâm nhằm bổ sung nguồn điện tại chỗ, tăng tính linh hoạt và giảm phụ thuộc vào lưới điện quốc gia. Theo đó, phấn đấu mỗi năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình lắp đặt hệ thống này.

Dự án điện mặt trời tại Phú Yên (tỉnh Đắk Lắk). Ảnh: Đức Thanh

Thông điệp từ chính sách rất rõ ràng, ĐMTMN không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh an ninh năng lượng đối mặt nhiều thách thức.

Thực tế cho thấy, nhu cầu điện tại Việt Nam đang tăng nhanh. Tại TP. Hồ Chí Minh, công suất cực đại năm 2026 dự kiến lên tới hơn 10.000 MW, với nguy cơ thiếu hụt hàng trăm MW vào giờ cao điểm buổi tối. Tương tự, khu vực miền Bắc và miền Nam đều ghi nhận mức tăng trưởng phụ tải hai con số, gây áp lực lớn lên hệ thống điện.

Trong bối cảnh đó, việc “đánh thức” nguồn điện phân tán từ hàng triệu mái nhà được xem là lời giải hiệu quả và nhanh nhất. Không cần đầu tư hạ tầng quy mô lớn, không mất thời gian xây dựng dài hạn, điện mặt trời mái nhà có thể triển khai ngay, góp phần “chia lửa” với hệ thống điện quốc gia.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lê Khắc Bình - Giám đốc Công ty cổ phần Greentech miền Trung, cho rằng Chỉ thị mới của Chính phủ tiếp tục khẳng định ĐMTMN là xu hướng tất yếu và bền vững trong thời gian tới. Việc ưu tiên lắp đặt tại cơ quan công sở, đồng thời khuyến khích người dân và doanh nghiệp tham gia, cho thấy định hướng rõ ràng, nhất quán và mang tính cấp thiết. Theo ông Bình, chính sách này không chỉ củng cố niềm tin mà còn tạo thêm động lực để các doanh nghiệp trong lĩnh vực năng lượng tái tạo mở rộng thị trường, bám sát mục tiêu phát triển bền vững.

Ông Nguyễn Công Danh - đại diện Công ty TNHH Thương mại và Công nghệ Kim Long, đánh giá cao mục tiêu phấn đấu khoảng 10% cơ quan công sở lắp đặt ĐMTMN. Theo ông, đây là mục tiêu hoàn toàn khả thi, bởi hoạt động của khối công sở chủ yếu diễn ra vào ban ngày, trùng với thời điểm hệ thống điện mặt trời phát huy hiệu quả cao nhất. Việc tận dụng nguồn điện này không chỉ giúp giảm chi phí vận hành mà còn góp phần tiết kiệm đáng kể ngân sách nhà nước mỗi năm.

Lợi ích kép: Người dân, doanh nghiệp “nhìn thấy tiền”

Một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy điện mặt trời mái nhà phát triển mạnh chính là hiệu quả kinh tế rõ rệt.

Là một trong những hộ gia đình sớm lắp ĐMTMN quy mô nhỏ, ông Nguyễn Xuân Thắng (phường Bồ Đề - Hà Nội) đã lắp đặt hệ thống ĐMTMN công suất 3,6 kWp. Nhờ tận dụng nguồn điện tự sản xuất vào ban ngày, mỗi tháng gia đình ông Thắng tiết kiệm được khoảng 1,2 - 1,4 triệu đồng tiền điện. Với mức tiết giảm chi phí ổn định, hệ thống dự kiến hoàn vốn sau khoảng 5 năm và tiếp tục mang lại lợi ích kinh tế lâu dài trong các năm tiếp theo.

Ở quy mô lớn hơn, câu chuyện của ông Nguyễn Văn Đức - chủ trang trại gà tại xã Ea Tul (Đắk Lắk) cho thấy bức tranh ấn tượng hơn về hiệu quả kinh tế của mô hình này. Ông Đức đã đầu tư khoảng 30 tỷ đồng lắp đặt hệ thống ĐMTMN trên toàn bộ khu chuồng trại rộng hơn 2 ha. Với công suất lên tới 2,4 MW, hệ thống không chỉ giúp giảm chi phí điện từ khoảng 60 triệu/tháng xuống còn 30 triệu đồng/tháng mà còn tạo ra nguồn thu đáng kể từ phần điện dư bán lên lưới, đạt khoảng 600 triệu đồng/tháng.

Bên cạnh hiệu quả kinh tế, việc lắp đặt các tấm pin trên mái còn giúp giảm nhiệt độ chuồng trại, cải thiện môi trường chăn nuôi và góp phần cắt giảm khoảng 8.000 tấn CO phát thải, hướng tới mô hình sản xuất nông nghiệp xanh và bền vững.

Đối với doanh nghiệp, lợi ích còn rõ nét hơn. Nhiều nhà máy, xí nghiệp cho biết chi phí điện chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành sản phẩm. Việc chuyển sang sử dụng điện mặt trời không chỉ giúp giảm chi phí mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh, đặc biệt khi các thị trường xuất khẩu ngày càng yêu cầu tiêu chuẩn “xanh”.

Theo các doanh nghiệp trong lĩnh vực năng lượng, chi phí đầu tư hệ thống hiện chỉ khoảng 12 - 15 triệu đồng/kWh, thấp hơn nhiều so với trước đây. Thời gian hoàn vốn cũng rút ngắn xuống còn khoảng 3 năm, thay vì 5 - 6 năm như trước.

Không chỉ người dân và doanh nghiệp, nhiều địa phương cũng đang chủ động thúc đẩy phát triển ĐMTMN như một giải pháp chiến lược. Điển hình, tại TP. Hồ Chí Minh hiện đã có gần 1.800 hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu với tổng công suất khoảng 400 MW. Trong đó, phần lớn là các hộ gia đình thực hiện theo hình thức thông báo đơn giản. Ngoài ra, hàng chục nghìn hệ thống khác đã ký hợp đồng mua bán điện với tổng công suất hàng trăm MWp.

Theo Tổng Công ty Điện lực TP. Hồ Chí Minh, nguồn điện phân tán này đang góp phần đáng kể trong việc đảm bảo cung ứng điện, đặc biệt trong bối cảnh thành phố đối mặt nguy cơ thiếu điện vào mùa khô.

Tại khu vực miền Bắc, Tổng Công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) cũng ghi nhận gần 2.900 khách hàng phát triển điện mặt trời mái nhà với tổng công suất gần 390 MW. Các đơn vị điện lực đang đẩy mạnh tuyên truyền, đưa chỉ tiêu phát triển ĐMTMN vào đánh giá thi đua.

Đáng chú ý, theo doanh nghiệp trong ngành, số lượng hộ gia đình lắp đặt ĐMTMN đã tăng từ 20 - 40% so với cùng kỳ năm trước. Xu hướng lắp đặt hệ thống kèm pin lưu trữ cũng gia tăng mạnh, với 6/10 khách hàng lựa chọn giải pháp này để tối ưu hiệu quả sử dụng.

Trong bối cảnh biến động năng lượng toàn cầu, việc tận dụng nguồn năng lượng tại chỗ từ ánh nắng mặt trời không chỉ giúp giảm chi phí, mà còn nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế. Khi mỗi mái nhà trở thành một “nhà máy điện mini”, Việt Nam sẽ tiến gần hơn tới mục tiêu xây dựng hệ sinh thái năng lượng xanh, bền vững và tự chủ.