Đánh thức nguồn điện từ mỗi mái nhà

Theo Chỉ thị 10 của Thủ tướng Chính phủ, nguy cơ mất cân đối cung - cầu điện có thể xuất hiện, đặc biệt trong giai đoạn 2026-2028 nếu không triển khai kịp thời, đồng bộ và hiệu quả các giải pháp cần thiết.

Về việc triển khai tiết kiệm điện, theo ông Nguyễn Quốc Trung, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO), từ đầu năm 2026, hệ thống điện quốc gia đã xác lập kỷ lục mới về công suất cực đại cũng như sản lượng điện tiêu thụ.

Nếu các đợt nắng nóng kéo dài liên tiếp xuất hiện trong năm 2026, phụ tải hệ thống điện miền Bắc có thể tăng thêm khoảng 2.000-3.000 MW so với mức cực đại trong các đợt nắng nóng năm 2025, có khả năng đạt trên 31.000-32.000 MW. Trong khi đó, việc đầu tư nguồn điện mới và nâng cấp hệ thống truyền tải cần có thời gian. Chỉ dựa vào phương án mở rộng nguồn cung để theo kịp nhu cầu sẽ tạo thêm áp lực về đầu tư và vận hành hệ thống.

Bài toán vì thế không còn đơn thuần là sản xuất thêm bao nhiêu điện, mà còn là làm thế nào sử dụng điện hiệu quả hơn, giảm nhu cầu vào những thời điểm căng thẳng và khai thác tốt hơn các nguồn năng lượng có thể được tạo ra ngay tại nơi tiêu thụ. Ngoài ra, áp lực còn đến từ sự gia tăng nhu cầu của các ngành công nghiệp, hoạt động kinh tế và những phụ tải mới.

Theo lãnh đạo NSMO, đây chính là điểm đáng chú ý trong Chỉ thị 10. Tiết kiệm điện, quản lý nhu cầu phụ tải và phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ được đặt trong cùng một chương trình hành động, thay vì những hoạt động riêng lẻ.

Chỉ thị 10 đặt ra sáu mục tiêu trọng tâm về quản lý nhu cầu sử dụng điện, tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà. Theo đó, cả nước phấn đấu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ trong năm 2026; riêng các tháng cao điểm nắng nóng từ tháng 4 đến tháng 7, mức tiết kiệm tối thiểu là 10%.

Cùng với đó, các chương trình quản lý nhu cầu điện, dịch chuyển phụ tải và điều chỉnh phụ tải được triển khai đồng bộ, hướng tới tiết giảm tối thiểu 3.000 MW công suất phụ tải vào các khung giờ cao điểm khi hệ thống có nguy cơ mất cân đối cung - cầu.

Chỉ thị cũng đặt mục tiêu hằng năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ; hoặc phấn đấu tổng công suất phát triển đạt 20% công suất lắp đặt trong kế hoạch phát triển điện mặt trời mái nhà giai đoạn 2026-2030 của các địa phương.

Một mục tiêu khác là huy động tối đa các nguồn điện tại chỗ, nguồn điện dự phòng của cơ quan, doanh nghiệp và cơ sở sản xuất, kinh doanh khi hệ thống có nguy cơ thiếu hụt công suất. Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) được giao phấn đấu giảm tổn thất điện năng trên toàn hệ thống xuống dưới 6%.

Một điểm đáng chú ý của Chỉ thị 10 chính là các chỉ tiêu được gắn với trách nhiệm cụ thể của từng cơ quan, đơn vị và người đứng đầu. Các bộ, ngành, địa phương phải xây dựng kế hoạch hành động, xác định mục tiêu, lộ trình thực hiện và tổ chức kiểm tra, giám sát kết quả. Bộ Công Thương được giao chủ trì hướng dẫn, theo dõi và tổng hợp tình hình thực hiện; đồng thời xây dựng phương pháp xác định, đo lường, kiểm tra và xác minh sản lượng điện tiết kiệm, bảo đảm việc đánh giá có cơ sở thống nhất và minh bạch.

Chỉ thị 10 đặt mục tiêu hằng năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ; hoặc phấn đấu tổng công suất phát triển đạt 20% công suất lắp đặt trong kế hoạch phát triển điện mặt trời mái nhà giai đoạn 2026-2030 của các địa phương.

Theo các chuyên gia và doanh nghiệp, việc đo lường có ý nghĩa quan trọng bởi một chương trình tiết kiệm điện chỉ có thể đánh giá hiệu quả khi kết quả thực tế được theo dõi, so sánh và kiểm chứng. Đây cũng là cơ sở để các cơ quan, doanh nghiệp nhận diện những khâu còn lãng phí và điều chỉnh giải pháp phù hợp.

Thực tế cho thấy, trong nhiều năm, tiết kiệm điện thường được nhắc đến qua những hành động quen thuộc như tắt thiết bị khi không sử dụng, hạn chế điều hòa hoặc giảm chiếu sáng không cần thiết. Những việc làm này vẫn cần thiết, nhưng trước yêu cầu sử dụng điện ngày càng lớn của nền kinh tế, tiết kiệm điện cần được tổ chức ở quy mô rộng hơn và gắn với quản trị phụ tải.

Để giải quyết bài toán này, Chỉ thị 10 yêu cầu các cơ quan, công sở xây dựng kế hoạch tiết kiệm điện theo quý; rà soát, thay thế thiết bị có hiệu suất thấp; ưu tiên sử dụng thiết bị hiệu suất năng lượng cao và tăng cường ứng dụng công nghệ số trong giám sát tiêu thụ điện. Đặc biệt, kết quả tiết kiệm điện được đưa vào tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ, kỷ luật nội bộ và thi đua, khen thưởng. Người đứng đầu cơ quan, công sở chịu trách nhiệm đối với những trường hợp vi phạm quy định về tiết kiệm điện tại đơn vị.

Đối với hệ thống chiếu sáng công cộng, mục tiêu là phấn đấu tiết kiệm tối thiểu 30% tổng điện năng tiêu thụ. Thời gian vận hành cần được điều chỉnh theo nhu cầu thực tế, giảm công suất tại những khu vực ít nhu cầu, trong các khung giờ cao điểm và sau 23h, đồng thời vẫn bảo đảm an toàn giao thông và an ninh trật tự.

Các nhà hàng, khách sạn, cơ sở dịch vụ thương mại, tổ hợp văn phòng và tòa nhà chung cư được yêu cầu tắt hoặc giảm tối thiểu 50% công suất chiếu sáng quảng cáo, trang trí ngoài trời vào giờ cao điểm buổi tối theo yêu cầu của đơn vị điện lực địa phương.

Với doanh nghiệp sản xuất, đặc biệt là các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, tiết kiệm điện cần được tích hợp vào kế hoạch sản xuất, kinh doanh và quản lý năng lượng. Doanh nghiệp được yêu cầu chủ động xây dựng phương án điều chỉnh kế hoạch sản xuất, bố trí ca kíp hợp lý để hạn chế sử dụng điện vào giờ cao điểm, đồng thời chuẩn bị nguồn điện dự phòng phù hợp.

Các cơ sở sử dụng năng lượng có điện năng tiêu thụ từ 500.000 kWh/năm trở lên phải tiết kiệm ít nhất 3% điện năng tiêu thụ trên một đơn vị sản phẩm hoặc ít nhất 3% tổng điện năng tiêu thụ trong năm.

Như vậy, yêu cầu tiết kiệm điện đã được cụ thể hóa bằng những chỉ tiêu gắn với hoạt động của từng nhóm khách hàng. Điều cần thay đổi không chỉ là hành vi sử dụng điện, mà còn là cách tổ chức sản xuất, vận hành thiết bị và quản lý chi phí năng lượng.

Chia sẻ với PV Tiền Phong, ông Hà Đăng Sơn, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh cho rằng, tiết kiệm điện hiện đại cần gắn với công nghệ, quản trị năng lượng và chuyển đổi mô hình tiêu thụ, thay vì chỉ dừng ở những lời kêu gọi giảm sử dụng điện. Bộ đôi giải pháp được nêu rõ trong Chỉ thị 10 là tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà (đặc biệt khi kết hợp với pin lưu trữ - BESS) là giải pháp trọng tâm cho giai đoạn 2026-2027.

Theo đó, việc triển khai Chỉ thị 10 sẽ giúp giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới. Việc có các giải pháp đồng bộ thực hiện tiết kiệm năng lượng và đẩy mạnh điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu cũng giúp giảm bớt gánh nặng tài chính và áp lực đầu tư các nhà máy điện mới cho hệ thống quốc gia, nhất là trong các tháng cao điểm nắng nóng. Các nghiên cứu cho thấy, một MW điện tiết kiệm được đôi khi có giá trị tương đương một MW điện đầu tư mới, nhưng chi phí thấp hơn rất nhiều.

Ở khía cạnh các doanh nghiệp trong nền kinh tế, theo ông Sơn, điện mặt trời mái nhà còn mang lại nhiều lợi ích kinh tế. Chẳng hạn như việc tích hợp các mục tiêu tiết kiệm năng lượng và tham gia chương trình điều chỉnh phụ tải điện (DSM/DR) giúp doanh nghiệp chủ động cắt giảm chi phí sản xuất, tăng tính cạnh tranh và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh. Tuy nhiên, hiện có nhiều vấn đề cơ chế cần tháo gỡ và cần hoàn thiện hành lang pháp lý từ phía Bộ Công Thương để khơi thông nguồn lực, giúp người dân và doanh nghiệp dễ dàng đầu tư điện mặt trời mái nhà kết hợp hệ thống lưu trữ điện (BESS).

“Tiết kiệm điện không đơn thuần là cắt giảm tiêu dùng. Đó còn là phương thức sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn, giảm áp lực vận hành hệ thống và tạo thêm dư địa đáp ứng nhu cầu điện phục vụ tăng trưởng”, ông Hà Đăng Sơn, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh.

Theo các chuyên gia, việc đẩy mạnh phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ mở ra khả năng bổ sung nguồn điện ngay tại nơi sử dụng. Thay vì chỉ phụ thuộc vào điện được truyền tải từ các nguồn phát tập trung, cơ quan công sở, nhà xưởng, cơ sở kinh doanh và hộ gia đình có thể chủ động tạo ra một phần điện năng phục vụ nhu cầu của mình.

Theo số liệu thống kê của EVN, đến cuối tháng 3/2026, cả nước có khoảng 12.015 khách hàng lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, với tổng công suất khoảng 1.787 MWp. Riêng năm 2025 có gần 6.000 khách hàng mới tham gia. Tại khu vực miền Bắc, Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) và Tổng công ty Điện lực Hà nội (EVNHANOI) chiếm khoảng 42,5% số khách hàng và hơn 37% tổng công suất điện mặt trời mái nhà toàn quốc.

Theo số liệu thống kê của EVN, đến cuối tháng 3/2026, cả nước có khoảng 12.015 khách hàng lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, với tổng công suất khoảng 1.787 MWp.

Hiện EVNNPC đã triển khai lắp đặt điện mặt trời mái nhà tại 183 trụ sở làm việc, với tổng công suất khoảng 7,1 MWp. Riêng năm 2026, tổng công ty giao chỉ tiêu phát triển 680 MW điện mặt trời mái nhà.

Những con số này cho thấy mô hình điện mặt trời mái nhà đã được triển khai ở cả khu vực công sở và khách hàng sử dụng điện, tạo cơ sở để mở rộng việc khai thác nguồn năng lượng phân tán. Đối với doanh nghiệp, lợi ích không chỉ nằm ở khả năng giảm chi phí điện. Trong bối cảnh các chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng chú trọng yêu cầu xanh hóa, việc chủ động sử dụng năng lượng tái tạo còn gắn với định hướng nâng cao năng lực cạnh tranh.

Như tại những thủ phủ sản xuất công nghiệp Bắc Ninh, Phú Thọ, Thái Nguyên, TPHCM, Đồng Nai, nhiều doanh nghiệp điện tử có vốn đầu tư nước ngoài đã triển khai hệ thống điện mặt trời mái nhà kết hợp lưu trữ năng lượng nhằm giảm phụ thuộc vào điện lưới trong giờ cao điểm. Tuy nhiên, điện mặt trời có đặc điểm phụ thuộc điều kiện thời tiết và thời điểm phát điện. Vì vậy, việc lắp đặt nguồn điện mặt trời cần gắn với phương án sử dụng phù hợp, khả năng điều tiết phụ tải và yêu cầu vận hành an toàn của hệ thống điện.

Việc lắp đặt nguồn điện mặt trời cần gắn với phương án sử dụng phù hợp, khả năng điều tiết phụ tải và yêu cầu vận hành an toàn của hệ thống điện.

Ông Hà Đăng Sơn - chuyên gia về năng lượng, nhận định điện mặt trời mái nhà có ưu điểm là nguồn điện sạch, dễ lắp đặt và có thể phát điện vào thời điểm nhu cầu làm mát tăng cao. Nhưng nếu quy mô lắp đặt lớn mà không có giải pháp điều tiết phù hợp, nguồn điện này cũng có thể ảnh hưởng đến sự ổn định của lưới điện phân phối.

Đây là lý do Chỉ thị 10 khuyến khích kết hợp điện mặt trời mái nhà với hệ thống lưu trữ năng lượng, thay vì chỉ tập trung vào việc lắp đặt các tấm pin để phát điện.

Theo Chỉ thị 10, điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) được xác định là một trong những giải pháp nhằm giảm phụ tải giờ cao điểm và tăng khả năng tự chủ nguồn điện tại chỗ. Sự kết hợp này hướng tới việc khai thác nguồn năng lượng hiệu quả hơn, đồng thời tăng tính linh hoạt trong quản lý phụ tải.

Tuy nhiên, việc mở rộng điện mặt trời và BESS không thể chỉ dựa vào mong muốn đầu tư của người dân, doanh nghiệp. Khả năng tiếp cận vốn, quy trình lắp đặt, đấu nối và những yêu cầu về an toàn công trình, phòng cháy chữa cháy cũng là những vấn đề cần được giải quyết đồng bộ.

Để giải quyết các vấn đề trên, trong Chỉ thị 10, Thủ tướng giao Bộ Tài chính phối hợp với các cơ quan liên quan nghiên cứu phương án bố trí ngân sách thực hiện chính sách hỗ trợ điện mặt trời mái nhà. Ngân hàng Nhà nước được giao đề xuất đầu mối tín dụng để triển khai chính sách hỗ trợ phù hợp, thuận lợi cho người dân và tuân thủ quy định pháp luật. Các cơ quan liên quan cũng được giao nghiên cứu giải pháp hỗ trợ tín dụng xanh, tín dụng ưu đãi cho hộ gia đình và doanh nghiệp lắp đặt điện mặt trời mái nhà, hệ thống lưu trữ năng lượng.

Bộ Xây dựng có trách nhiệm nghiên cứu, rà soát các quy định, tiêu chuẩn và quy chuẩn liên quan đến công trình xây dựng mới có khả năng tự chủ một phần điện năng, yêu cầu thiết kế sẵn sàng cho điện mặt trời và hướng dẫn thống nhất về an toàn công trình, phòng cháy chữa cháy đối với hệ thống điện mặt trời mái nhà và BESS.

Ở cấp địa phương, Thủ tướng yêu cầu công khai quy trình, thủ tục và đầu mối tiếp nhận, giải quyết hồ sơ thuộc thẩm quyền; thực hiện đơn giản hóa thủ tục trong khuôn khổ pháp luật, không đặt ra điều kiện ngoài quy định.

Những nhiệm vụ này cho thấy để nguồn điện tại chỗ phát triển rộng hơn, cần sự phối hợp giữa chính sách năng lượng, cơ chế tài chính, tiêu chuẩn kỹ thuật và tổ chức thực hiện. Mục tiêu không chỉ là tăng số lượng hệ thống được lắp đặt, mà còn là bảo đảm các hệ thống đó phù hợp với nhu cầu sử dụng và vận hành an toàn.

Theo các chuyên gia, việc Thủ tướng ban hành Chỉ thị 10/CT-TTg với một chương trình hành động có phạm vi rộng, từ cơ quan công sở, hệ thống chiếu sáng công cộng đến doanh nghiệp sản xuất, cơ sở dịch vụ và hộ gia đình và phát triển nguồn điện tại chỗ với các giải pháp triển khai đồng bộ, có chỉ tiêu và có cơ chế kiểm tra, giám sát.

Tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia, hiệu quả cuối cùng không chỉ được quyết định bởi số lượng kế hoạch được ban hành hay số hệ thống điện mặt trời được lắp đặt. Điều quan trọng là mức tiết kiệm thực tế đạt được, khả năng giảm phụ tải vào thời điểm căng thẳng, hiệu quả sử dụng nguồn điện tại chỗ và tính bền vững của những thay đổi trong quản trị năng lượng.

Với doanh nghiệp, tiết kiệm năng lượng phải trở thành một phần trong quyết định đầu tư, tổ chức sản xuất và quản lý chi phí. Với cơ quan quản lý và ngành điện, yêu cầu đặt ra là xây dựng hướng dẫn rõ ràng, tạo điều kiện để người dân và doanh nghiệp tham gia, đồng thời đo lường kết quả bằng những phương pháp thống nhất.

Với mỗi hộ gia đình, điện mặt trời mái nhà có thể mở ra khả năng chủ động một phần nguồn cung, trong khi việc sử dụng điện hợp lý giúp giảm chi phí và góp phần giảm áp lực lên hệ thống chung.

Khi các giải pháp nói trên được triển khai đồng thời, tiết kiệm điện không còn là một phong trào chỉ xuất hiện trong những tháng nắng nóng. Đó có thể trở thành một chuẩn mực quản trị, gắn lợi ích kinh tế của từng chủ thể, biến nguồn lực phân tán từ các mái nhà thành một phần hữu ích của hệ thống điện và biến trách nhiệm tiết kiệm năng lượng thành hành động thường xuyên trong toàn bộ nền kinh tế.