Đánh thuế robot – Việt Nam nên tiếp cận thế nào?

Ông Bill Gates cho rằng robot với tư cách là đối tượng thay thế sức lao động phải chịu nghĩa vụ thuế tương đương con người và quan điểm này cũng được Robert J. Shiller (người đạt giải Nobel Kinh tế năm 2013) ủng hộ. Tuy nhiên, từ lý thuyết đến thực tiễn lập pháp là một khoảng cách lớn.

Thế giới vẫn loay hoay

Châu Âu cuối cùng đã bác bỏ phương án áp thuế trực tiếp lên robot vì lo ngại một sắc thuế đơn phương sẽ trở thành rào cản đổi mới sáng tạo, khiến dòng vốn công nghệ cao chảy sang các quốc gia có chính sách thông thoáng hơn, làm suy giảm năng lực cạnh tranh của toàn khối. Thay vào đó, người ta đề xuất giải pháp đánh thuế dựa trên hiệu quả kinh doanh mà tự động hóa mang lại được - tập trung điều tiết phần thặng dư lợi nhuận khổng lồ được tạo ra khi chi phí nhân công giảm xuống bằng 0.

Thông qua việc điều chỉnh tăng thuế thu nhập doanh nghiệp hoặc thuế giá trị gia tăng đối với các quy trình sản xuất tự động hóa hoàn toàn, nhà nước thực hiện sự dịch chuyển gánh nặng thuế từ lao động sang vốn. Cách tiếp cận này được đánh giá là bền vững nhất, bởi nó vừa đảm bảo nguồn thu để tài trợ lại cho quỹ an sinh xã hội, vừa tránh được những tranh cãi pháp lý hóc búa về việc định danh tư cách pháp nhân cho trí tuệ nhân tạo hay robot.

Tại Hàn Quốc, nơi có mật độ robot công nghiệp cao nhất thế giới, đã chọn một lối đi riêng mang lại lợi ích kinh tế hơn. Năm 2017, chính phủ nước này đã điều chỉnh chính sách thuế theo hướng cắt giảm các khoản khấu trừ ưu đãi dành cho doanh nghiệp đầu tư vào tự động hóa, sản xuất và vận hành bằng robot như một cách làm tăng chi phí cơ hội của việc thay thế con người bằng máy móc. Đây được xem là một bước đi cân bằng hoàn hảo khi vừa bảo vệ được cơ sở thu thuế, vừa làm chậm lại tốc độ thay thế lao động để xã hội kịp thích nghi mà không gây ra những cú sốc pháp lý đối với các tập đoàn công nghệ.

Việt Nam nên thận trọng

Việt Nam - một nền kinh tế đang khát vốn và công nghệ để thoát bẫy thu nhập trung bình - có thể không đánh thuế robot ngay nhưng không ngồi yên nhìn nguồn thu bị bào mòn.

Thứ nhất, cần điều chỉnh ưu đãi đầu tư. Việt Nam có thể xem xét thu hẹp các khoản ưu đãi thuế cho việc nhập khẩu hoặc đầu tư dây chuyền tự động hóa bằng robot thay thế hoàn toàn sức người. Biện pháp gián tiếp này giúp điều chỉnh động lực kinh tế mà không cần sửa đổi các luật thuế gốc.

Thứ hai, nghiên cứu khoản thu bổ sung vào quỹ an sinh. Thay vì đánh thuế trực tiếp, nhà nước có thể áp dụng một khoản thu điều tiết đối với doanh nghiệp có tỷ lệ tự động hóa cao. Khoản thu này cần được hạch toán rạch ròi và chuyển thẳng vào quỹ trợ cấp thất nghiệp và đào tạo lại nghề.

Cuối cùng, về dài hạn, cần tư duy lại về cơ cấu thuế. Chuyển dịch gánh nặng từ lao động sang vốn. Khi lực lượng lao động thu hẹp, việc tăng thuế suất thu nhập doanh nghiệp hoặc đánh thuế dựa trên giá trị gia tăng do robot tạo ra sẽ là giải pháp bền vững hơn cả. Điều này giúp hệ thống thuế thích ứng với kỷ nguyên số mà không vướng vào tranh cãi pháp lý về việc nên hay không nên trao “nhân quyền” cho robot.

Suy cho cùng, mục tiêu của công nghệ là giải phóng con người, không phải loại bỏ con người. Thuế robot hay rộng hơn là cơ chế điều tiết lợi nhuận từ tự động hóa nên được xem là công cụ thiết yếu để đảm bảo sự công bằng. Nó giúp điều hướng dòng giá trị gia tăng khổng lồ do máy móc tạo ra quay trở lại phục vụ an sinh xã hội.

Nguyễn Trung Tín, Khoa Luật, Đại học Kinh tế TPHCM