Đặt hàng đào tạo nhân lực công nghệ mới theo nhu cầu doanh nghiệp

Từ nhu cầu doanh nghiệp đến “đơn đặt hàng” đào tạo

Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, công nghiệp lượng tử, vật liệu mới và các công nghệ mới nổi đang đặt ra yêu cầu mới đối với đào tạo nhân lực. Thay vì nhà trường đào tạo những gì mình có, yêu cầu đặt ra là xác định doanh nghiệp cần vị trí việc làm nào, kỹ năng gì, từ đó cùng xây dựng chương trình và tổ chức đào tạo sát với thực tế.

Đây là một trong những vấn đề trọng tâm được đặt ra tại Diễn đàn hợp tác nhà trường và doanh nghiệp năm 2026 với chủ đề “Kết nối đặt hàng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành công nghệ mới nổi”, tổ chức ngày 28/9.

Sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ đang khiến bài toán nhân lực không còn dừng ở số lượng người được đào tạo. Với trí tuệ nhân tạo, công nghiệp lượng tử hay vật liệu mới, thị trường vừa cần nhân lực trình độ cao phục vụ nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, vừa cần đội ngũ có khả năng tổ chức, vận hành công nghệ.

Theo Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân, để mở ngành và tổ chức đào tạo trong những lĩnh vực mới, các trường phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề, từ thiết kế chương trình, tiếp cận công nghệ, sở hữu trí tuệ, trang thiết bị thực hành đến đội ngũ giảng viên.

Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân phát biểu tại diễn đàn.

Ngay cả khi có giảng viên với năng lực nghiên cứu và ngoại ngữ tốt, việc tổ chức một chương trình đào tạo chuyên sâu vẫn đặt ra những yêu cầu khác. Với các ngành công nghệ mới, chương trình cần được thiết kế thành các mô-đun, hướng đến những kỹ năng, năng lực công nghệ cụ thể mà người học có thể làm chủ sau từng giai đoạn.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu thay đổi cách doanh nghiệp tham gia đào tạo. Thay vì chỉ xuất hiện ở khâu tuyển dụng sinh viên sau tốt nghiệp, doanh nghiệp có thể tham gia ngay từ quá trình xác định nhu cầu nhân lực, thiết kế chương trình, chia sẻ công nghệ, bồi dưỡng giảng viên đến tổ chức thực hành.

“Doanh nghiệp đi tiên phong và nắm bắt nhu cầu thực tế nên có thể cùng nhà trường thiết kế chương trình, chia sẻ công nghệ và tri thức, bồi dưỡng giảng viên, tổ chức thực hành”, Thứ trưởng Lê Quân nhấn mạnh.

Một yếu tố khác đang thúc đẩy sự thay đổi trong đào tạo là trí tuệ nhân tạo. Được biết, hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang chỉ đạo các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp ưu tiên đổi mới chương trình và cách tổ chức đào tạo trong năm học 2026-2027.

Thực tế, quá trình học không nhất thiết chỉ đi theo lộ trình tuần tự của từng chuyên ngành hẹp. Sinh viên có thể tham gia các dự án liên ngành cùng giảng viên, sinh viên ngành khác và doanh nghiệp ngay từ những năm đầu. Qua những nhiệm vụ cụ thể, người học có điều kiện tích lũy năng lực nghiên cứu, ứng dụng và giải quyết vấn đề thay vì chờ đến giai đoạn thực tập cuối khóa mới tiếp xúc với môi trường thực tế.

Sự tham gia của doanh nghiệp còn được đặt ra ở khâu đánh giá đầu ra. Yêu cầu tuyển dụng và kết quả đánh giá trong trường cần có sự tương thích, đặc biệt với các năng lực về ngoại ngữ, kỹ năng số và thực hành. Trong giáo dục nghề nghiệp, người sử dụng lao động cũng được tham gia hội đồng đánh giá kỹ năng tốt nghiệp theo quy định mới được Thứ trưởng Lê Quân thông tin tại diễn đàn.

Như vậy, “đặt hàng” đào tạo không chỉ là doanh nghiệp đưa ra một con số cần tuyển bao nhiêu lao động. Để nhà trường có cơ sở điều chỉnh chương trình, đơn đặt hàng cần cụ thể hơn về vị trí việc làm, tiêu chuẩn công việc và năng lực người học phải đạt được.

Đưa bài toán thực tế vào giảng đường

Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng được ông Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) nêu tại diễn đàn: "Hiện nay các trường vẫn tuyển sinh, đào tạo hằng năm nhưng doanh nghiệp vẫn phản ánh thiếu nhân lực".

Ông Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo).

Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở quy mô đào tạo, mà còn ở việc đào tạo có đúng nhu cầu hay không. Muốn trả lời câu hỏi này, cần xác định doanh nghiệp đang thiếu người ở vị trí nào, cần kỹ năng gì và chương trình đào tạo phải thay đổi ra sao.

Yêu cầu đó càng rõ hơn với những lĩnh vực đang cần nguồn nhân lực lớn. Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, đơn vị này cũng đang triển khai các đề án đào tạo nhân lực cho khoa học, kỹ thuật, điện hạt nhân, đường sắt tốc độ cao, thiết kế vi mạch và công nghệ thông tin. Dự kiến, đến năm 2030, nhu cầu nhân lực trình độ đại học trở lên trong lĩnh vực bán dẫn ở mức hơn 50.000 người, lĩnh vực trí tuệ nhân tạo cũng cần trên 50.000 người.

Hiện nay, các quy định mới đã tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia vào quá trình xây dựng chương trình, xác định yêu cầu kiến thức, kỹ năng, tổ chức học phần thực hành cũng như hướng dẫn, đánh giá nhiệm vụ và đồ án của người học. Ở chiều ngược lại, thông tin về việc làm của sinh viên sau tốt nghiệp cũng cần quay trở lại nhà trường, trở thành căn cứ để điều chỉnh chương trình và quy mô tuyển sinh.

Mối liên kết này không chỉ đặt ra trong đào tạo mà còn ở nghiên cứu và ứng dụng công nghệ. Ông Trần Nam Tú, Phó Cục trưởng Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết: "Các trường đại học đóng góp 83,6% công bố quốc tế của cả nước trong năm 2025, song khảo sát của đơn vị cho thấy chỉ khoảng 9% kết quả nghiên cứu được khai thác thương mại".

Con số này cho thấy, khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường cho thấy hợp tác nhà trường và doanh nghiệp cần vượt ra ngoài những biên bản ghi nhớ. Nếu nghiên cứu xuất phát từ những vấn đề doanh nghiệp và địa phương đang cần giải quyết, doanh nghiệp có thể tham gia từ khâu xác định nhu cầu, đầu tư đến ứng dụng và thương mại hóa; nhà trường đảm nhiệm nghiên cứu, đào tạo; Nhà nước giữ vai trò kiến tạo cơ chế, kết nối và đặt hàng.

Từ thực tế của Trường Đại học Văn Lang, bà Trần Thị Mỹ Diệu, Hiệu trưởng nhà trường cũng chỉ ra một khoảng trống khác: nhà trường cần những bài toán, dữ liệu và công nghệ thực tế từ doanh nghiệp. Bà đề xuất xây dựng nền tảng kết nối để doanh nghiệp đưa ra các vấn đề cần giải quyết, tạo điều kiện cho trường đại học, giảng viên và sinh viên cùng tham gia nghiên cứu, đề xuất giải pháp.