GS.TS.BS René D. Esser: Hơn 20 năm bền bỉ thay đổi từng số phận

GS.TS.BS René D. Esser

Hàng nghìn bệnh nhân được thay đổi cuộc đời từ những đôi chân tưởng như không còn hy vọng. Nhưng điều ông để lại lớn hơn những ca mổ thành công là một thế hệ thầy thuốc Việt Nam đủ năng lực tiếp tục hành trình ấy. Đó là giá trị bền bỉ của một sự hy sinh thầm lặng.

Những bước chân thay đổi cuộc đời

"Chân tôi bị vẹo, đi khập khiễng, phải nhờ đôi dép chênh lệch 13 phân. Đi xe máy khó, đi bộ cũng khó, cứ đi là vấp té" - anh Phan Duy Báu (Đồng Nai) bắt đầu câu chuyện của mình bằng một ký ức không ai muốn nhớ.

Ba tháng tuổi, anh đã được gia đình đưa đến nhiều bệnh viện để điều trị khuyết tật của đôi chân. Sáu lần phẫu thuật nối tiếp nhau suốt tuổi thơ vẫn không thể giúp đôi chân phát triển bình thường. Mỗi bước đi là một lần gắng sức. Đôi dép cao thấp chênh nhau tới 13 cm trở thành vật bất ly thân, còn những ước mơ rất bình thường của một cậu bé: Chạy, nhảy, leo cầu thang… đều là điều xa xỉ với Báu.

Nhiều năm sau, anh Báu gặp GS.TS.BS René D. Esser.

"Tôi theo thầy hai năm trời để chỉnh sửa đôi chân này. Thầy kéo chân tôi gần 20 cm". Anh Báu kể về cuộc gặp với GS René D. Esser như một cuộc gặp gỡ với phép màu.Gần 20 cm tưởng chỉ là một con số, nhưng với người làm nghề, đó là cả một hành trình điều trị đầy thử thách đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối, sự kiên trì của người thầy thuốc và cả nghị lực của người bệnh.

Điều kỳ diệu không nằm ở con số ấy mà nằm ở cuộc sống sau đó. "Bây giờ tôi đi lại như người bình thường, đi làm, bưng bê, leo trèo đều được. Nếu mặc quần dài, mang giày, không ai biết tôi từng là người khuyết tật. Nhờ có thầy mà cuộc đời tôi bước sang một trang mới" - nói đến đây, Báu cười. Nụ cười rất tự nhiên của một người đã thôi mặc cảm với chính cơ thể mình. Rồi anh nói thêm một câu khiến cả ê-kíp lặng đi: "Hồi xưa, bước chân của tôi cứ chấm, phẩy. Bây giờ thì thành những dấu chấm tròn".

Không phải lời cảm ơn nào cũng cần nhiều nước mắt. Đôi khi, chỉ một người từng phải đi bằng đôi dép cao thấp, hôm nay có thể bước đi bình thường, đã là câu trả lời đầy đủ nhất cho giá trị của nghề y. Và cũng từ câu chuyện của Phan Duy Báu, tôi bắt đầu hành trình đi tìm lời giải cho một câu hỏi khác: Điều gì khiến một giáo sư ngoại khoa hàng đầu châu Âu bền bỉ trở về Việt Nam suốt hơn 20 năm, lặng lẽ thay đổi từng số phận mà không bao giờ xem đó là sự hy sinh?

Bác sĩ René D. Esser(giữa) đang nắn sửa chân dị tật cho một bệnh nhân. (Ảnh: Minh Diệu)

Trở về để ở lại

Nếu chỉ nhìn vào lý lịch nghề nghiệp, GS.TS.BS René D. Esser là một tên tuổi lớn của ngành chấn thương chỉnh hình thế giới. Ông từng làm việc tại nhiều trung tâm y khoa hàng đầu ở châu Âu và Hoa Kỳ, tham gia điều trị những ca bệnh phức tạp, đồng thời được biết đến với những đóng góp nổi bật trong lĩnh vực kéo dài chi, chỉnh hình biến dạng và vi phẫu tái tạo. Nhưng điều khiến đồng nghiệp Việt Nam kính trọng không nằm ở những học hàm hay danh hiệu ấy mà ở lựa chọn của ông trong hơn 20 năm qua: Đều đặn trở về Việt Nam, mang theo kiến thức, kinh nghiệm và dành phần lớn thời gian trên bàn mổ để cùng bác sĩ Việt Nam giải quyết những ca bệnh khó nhất.

Bác sĩ CKII Nguyễn Hữu Tâm, Trưởng khoa ngoạiChấn thương Chỉnh hình Bệnh viện Nhân dân 115, là một trong những cộng sự gắn bó nhiều năm với giáo sư René. Trong câu chuyện với chúng tôi, anh không bắt đầu bằng những ca mổ nổi tiếng hay những kỹ thuật hiện đại, mà nhắc đến một thói quen rất đặc biệt của vị giáo sư René: "Thầy không chọn ca dễ. Thầy luôn hỏi còn ca nào khó nhất, còn trường hợp nào đã mổ rồi mà kết quả chưa tốt, còn bệnh nhân nào tưởng như hết hy vọng thì đưa thầy xem trước. Mỗi ca mổ với thầy đều là một bài học để bác sĩ Việt Nam cùng làm, cùng rút kinh nghiệm".

Bác sĩ René D. Esser hướng dẫn thực tế một ca phẫu thuật với các bác sĩ Việt Nam. (Ảnh: Minh Diệu)

Chính cách làm ấy đã tạo nên sự khác biệt. Một chuyên gia quốc tế có thể đến, thực hiện vài chục ca mổ rồi trở về nước. Nhưng giáo sư René luôn yêu cầu cả ê-kíp cùng tham gia từ khâu khám bệnh, phân tích phim X-quang, lập kế hoạch phẫu thuật đến theo dõi sau mổ. Trong phòng mổ, ông không chỉ cầm dao mổ mà còn liên tục giải thích vì sao phải chọn phương pháp này, vì sao phải thay đổi thao tác kia, để sau mỗi ca bệnh, điều ở lại không chỉ là kết quả điều trị mà còn là kinh nghiệm được truyền cho các bác sĩ trẻ.

Bà Nguyễn Thị Thu Hằng, Tổng Giám đốc Bệnh viện Hoàn Mỹ ITO Đồng Nai, cho biết điều bệnh viện trân trọng nhất ở giáo sư René không phải số lượng ca phẫu thuật mà là cách ông xây dựng một môi trường học tập thực sự. "Giáo sư luôn mong muốn bác sĩ Việt Nam làm chủ kỹ thuật. Mỗi lần trở lại, ông đều dành rất nhiều thời gian cho hội chẩn, đào tạo và trao đổi chuyên môn. Ông không giữ kiến thức cho riêng mình".

Sau mỗi ca mổ kéo dài nhiều giờ, khi bệnh nhân đã được chuyển về phòng hồi sức, các bác sĩ trẻ vẫn tiếp tục quây quanh giáo sư René để xem lại hình ảnh, trao đổi từng thao tác vừa thực hiện. Không khí ấy không giống một buổi hướng dẫn ngắn hạn của chuyên gia nước ngoài, mà giống một lớp học đặc biệt, nơi người thầy sẵn sàng dành thêm thời gian để học trò hiểu đến cùng một kỹ thuật, bởi ông tin rằng chỉ khi bác sĩ Việt Nam tự làm được, người bệnh mới có cơ hội được điều trị lâu dài ngay trên quê hương mình.

BS René D. Esser (Trưởng khoa Chấn thương chỉnh hình tại Trung tâm Markgoeningen Klinik, Đức) cùng các cộng sự

Có lần tôi hỏi giáo sư René rằng sau hàng nghìn ca phẫu thuật ở nhiều quốc gia, ông còn nhớ những bệnh nhân của mình không. Ông mỉm cười rồi trả lời rất chậm: "Tôi không nhớ hết tên tất cả bệnh nhân, nhưng tôi nhớ cuộc đời của họ. Tôi nhớ người nào đã có thể đi học trở lại, người nào có thể đi làm, người nào lần đầu tiên tự đứng được trên đôi chân của mình. Đó mới là điều tôi muốn nhớ".

Câu trả lời ấy giúp tôi hiểu vì sao trong điện thoại của ông vẫn còn những tin nhắn hỏi thăm bệnh nhân nhiều tháng sau phẫu thuật; vì sao chị Nguyễn Thị Sửu vẫn rưng rưng nước mắt mỗi khi nhắc đến dòng tin nhắn của người mà chị xem như đã sinh ra chị lần thứ hai trong cuộc đời: "Hôm nay vết thương còn đau không?"; và cũng vì sao Phan Duy Báu luôn gọi cuộc gặp với giáo sư René là "ngày cuộc đời mình bước sang một trang khác".

Đối với giáo sư René, một ca mổ thành công chưa bao giờ là điểm kết thúc. Thành công chỉ thực sự trọn vẹn khi người bệnh có thể trở lại cuộc sống bình thường, còn bác sĩ Việt Nam có thể tự tin thực hiện những kỹ thuật ấy mà không cần chờ một chuyên gia từ bên kia bán cầu trở về.

Di sản để lại

Trong những ngày theo ê-kíp thực hiện bộ phim tài liệu về GS.TS.BS René D. Esser, tôi nhiều lần tự hỏi điều gì khiến một người đã có vị trí vững chắc trong nền y học thế giới vẫn đều đặn trở về Việt Nam suốt hơn 20 năm. Những chuyến bay kéo dài hàng chục giờ, những ca mổ liên tiếp từ sáng đến tối hay lịch đào tạo dày đặc hẳn không phải là lựa chọn dễ dàng với một chuyên gia đã ở tuổi đáng ra có thể dành nhiều thời gian hơn cho bản thân và gia đình. Câu trả lời không đến từ những lời giới thiệu trang trọng hay bảng thành tích của ông. Tôi tìm thấy câu trả lời trong chính cách ông làm việc với các bác sĩ Việt Nam.

Vua Samoa Malietoa Sanumafili II trao Huân chương cho bác sĩ René D. Esser. (Ảnh do nhân vật cung cấp)

Ở Samoa, nơi giáo sư René từng có nhiều năm gắn bó và được người dân trìu mến gọi là "Hoàng tử Samoa", ông không chỉ điều trị cho bệnh nhân mà còn xây dựng hệ thống đào tạo để các bác sĩ bản địa có thể tự đảm nhận công việc sau khi ông rời đi. Trở lại Việt Nam, ông vẫn giữ nguyên triết lý ấy. Mỗi chuyến công tác không đơn thuần là thực hiện những ca phẫu thuật khó mà còn là cơ hội để chuyển giao kỹ thuật, chuẩn hóa quy trình điều trị và chia sẻ toàn bộ kinh nghiệm tích lũy sau nhiều thập kỷ làm nghề.

Có lần, khi chúng tôi hỏi điều gì khiến ông hạnh phúc nhất sau từng ấy năm trở về Việt Nam, giáo sư René không nhắc đến số ca mổ hay những trường hợp bệnh hiếm được điều trị thành công. Ông nói rất ngắn gọn rằng điều ông mong nhất là sẽ có ngày các bác sĩ Việt Nam không còn cần đến mình nữa, bởi khi đó họ đã đủ năng lực để tự điều trị cho chính người bệnh của đất nước mình.

Ước mong ấy nghe qua tưởng như một nghịch lý, nhưng đó lại là khát vọng rất tự nhiên của một người thầy thực sự. Một người thầy không đo giá trị của mình bằng số người phụ thuộc vào mình, mà bằng số người có thể đi tiếp khi mình không còn đứng cạnh.

Giáo sư René D. Esser được các học trò, đồng nghiệp Việt Nam chúc mừng khi nhận bằng khen của UBND TP.HCM (ảnh do nhân vật cung cấp)

Nhìn lại hành trình của giáo sư René ở Việt Nam, tôi nhận ra điều thay đổi không chỉ là những đôi chân dị tật được kéo dài, những chi thể tưởng chừng phải cắt bỏ được giữ lại hay những bệnh nhân có thể trở về cuộc sống bình thường. Điều thay đổi còn là sự trưởng thành của đội ngũ bác sĩ Việt Nam sau từng khóa đào tạo, từng buổi hội chẩn, từng ca mổ mà ông kiên nhẫn đứng cạnh hướng dẫn.

Có lẽ, đó mới là giá trị bền vững nhất của một người thầy thuốc.

Khi bộ phim Đi để trở về hoàn thành, nhiều người hỏi tôi điều gì đọng lại nhất sau những tháng ngày theo chân GS.TS.BS René D. Esser. Không phải những kỹ thuật ngoại khoa hiện đại mà ông mang đến, cũng không phải những danh hiệu quốc tế gắn với tên tuổi ông. Điều còn ở lại là những cuộc gặp với Phan Duy Báu, với chị Nguyễn Thị Sửu và nhiều bệnh nhân khác, những con người đã tìm lại được khả năng bước đi sau khi từng nghĩ cuộc đời mình sẽ mãi gắn với nạng, xe lăn hay những cơn đau kéo dài.

Tôi cũng nhớ những gương mặt bác sĩ trẻ chăm chú đứng quanh bàn mổ, ghi chép từng thao tác của người thầy của mình. Rồi sẽ có ngày họ trở thành những người trực tiếp cầm dao mổ, tiếp tục chữa lành cho những bệnh nhân khác mà không cần chờ một chuyên gia từ phương xa trở lại. Có lẽ, đó chính là điều GS.TS.BS René D. Esser luôn mong muốn.

Người ta thường ghi nhớ một bác sĩ bằng những ca mổ thành công. Riêng với GS.TS.BS René D. Esser, điều khiến ông được trân trọng không chỉ là những đôi chân được cứu chữa, mà còn là cách ông lặng lẽ truyền lại tri thức, y đức và niềm tin cho những người sẽ tiếp tục công việc ấy.

Bởi suy cho cùng, một ca phẫu thuật có thể thay đổi cuộc đời của một bệnh nhân. Nhưng một người thầy biết trao hết những gì mình có sẽ góp phần thay đổi cuộc đời của biết bao thế hệ người bệnh phía sau. Và đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa nhất của những hy sinh thầm lặng.