Đất làng Hải Lịch - Hương Nhượng

Di tích lịch sử văn hóa đình Hương Nhượng là không gian văn hóa cộng đồng, nơi thờ Thành hoàng làng Lê Khả Lãng.

Làng Hải Lịch - Hương Nhượng thuộc xã Xuân Hòa, trước Cách mạng Tháng Tám, hai làng thuộc tổng Duyên Hào (Diên Hào). Nhờ phù sa sông Chu bồi đắp qua thời gian đã tạo nên cho vùng đất này trở nên tốt tươi, màu mỡ. Thuở trước, khi nghề trồng dâu nuôi tằm còn phát triển, bãi bồi sông Chu trên đất làng Hải Lịch - Hương Nhượng mướt mát màu xanh của những nương dâu... Ngày nay, trên đồng bãi màu mỡ phù sa, người dân Hải Lịch - Hương Nhượng suốt bốn mùa vẫn cần mẫn canh tác cây lúa và các loại hoa màu.

Đặc biệt, trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đất và người Hải Lịch - Hương Nhượng đã góp phần quan trọng tạo nên tiếng vang của HTX Đông Phương Hồng trong thâm canh lúa. Ngày 2/3/1966, HTX Đông Phương Hồng thuộc xã Thọ Hải đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư khen ngợi.

Thư Bác viết: “Thân ái gửi xã viên và cán bộ HTX Đông Phương Hồng xã Thọ Hải, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Trong mấy năm qua, Đông Phương Hồng đã cố gắng xây dựng tốt HTX, áp dụng kinh nghiệm sản xuất tiên tiến, cho nên đã đạt được năng suất lúa khá cao. Năm 1965, năng suất lúa cả năm đạt được 6.600kg/ha. Do đó đời sống xã viên được cải thiện, HTX đã bán thóc theo giá khuyến khích cho Nhà nước nhiều hơn năm 1964. Như vậy là tốt. Bác rất vui lòng thay mặt Trung ương Đảng và Chính phủ khen ngợi các xã viên và cán bộ Đông Phương Hồng đã ra sức thi đua tăng năng suất lúa. Đó mới là thành tích bước đầu. Xã viên và cán bộ không nên chủ quan thỏa mãn, mà cần phải cố gắng hơn nữa, nâng cao tinh thần làm chủ tập thể, đoàn kết chặt chẽ, thực hành dân chủ, tài chính công khai, nêu gương tiết kiệm, vượt mọi khó khăn, để đạt nhiều thành tích to lớn hơn nữa về các mặt như: chăn nuôi, hoa màu... Làm được như vậy HTX Đông Phương Hồng sẽ thiết thực góp phần vào công cuộc chống Mỹ cứu nước của toàn dân ta”.

Nhìn những dòng thư của Bác Hồ gửi cách đây vừa tròn 60 năm được treo trang trọng bên trong đình làng Hương Nhượng, ông Nguyễn Duy Phú, bậc cao niên đồng thời là trưởng thôn Hương 1 (làng Hương Nhượng), không giấu được tự hào: “Trong những năm tháng ấy, làng Hương Nhượng chúng tôi là “cái nôi” về thi đua tăng năng suất lúa của HTX Đông Phương Hồng. Khi ấy nhà nhà, người người dường như đều ý thức được một phần trách nhiệm của mình với đất nước và công cuộc kháng chiến vệ quốc, tăng gia sản xuất không chỉ để no cơm, ấm áo mà còn vì Tổ quốc”.

Trưởng thôn Nguyễn Duy Phú cho biết thêm: “Làng chúng tôi được lập dựng cách ngày nay khoảng 700 năm. Buổi ban đầu vốn chỉ có vài hộ sinh sống, đến thời Lê, Hương Nhượng đã trở thành làng quê đông đúc. Cụ Lê Khả Lãng, bậc khai quốc công thần nhà Lê được suy tôn Thành hoàng làng, thờ ở đình Hương Nhượng. Về sau, con cháu cụ Lê Khả Lãng khi sinh sống trên đất làng Hương Nhượng đã có nhiều công lao xây dựng, phát triển làng”.

Theo sách 35 vị khai quốc công thần Lam Sơn, Lê Khả Lãng quê Dao Xá, hương Lam Sơn, huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Thiên, trấn Thanh Hóa (nay thuộc xã Lam Sơn, tỉnh Thanh Hóa) là phò mã Đô úy triều Trần, ông đã từng theo nhà Trần dấy quân đánh đuổi giặc Minh, đến khi nhà Trần không còn, ông trở về làng Dao Xá. Năm 1418, Lê Khả Lãng cùng với 2 người con trai lớn là Lê Khả Ngang và Lê Khả Liệt đã tham gia khởi nghĩa Lam Sơn chống giặc Minh dưới trướng Bình Định vương Lê Lợi... khi đất nước hoàn toàn giải phóng, Lê Khả Lãng được xét công ban thưởng và được phong Thái bảo, tước Từ Quận công... Ông là 1 trong số 35 vị công thần do chính tay Lê Lợi ngự danh và phong là “Vi tích lộc hầu, tước Từ Quận công, Do ứng quốc sự”... Năm Hồng Đức thứ 15, vua Lê Thánh Tông truy phong ông là Thái phó Từ Quốc công, Kiểm hiệu nhập thị kinh diên, Binh bộ Thượng thư - Đô úy Thái sư Tả Thánh văn vương... Sau khi mất, khai quốc công thần Lê Khả Lãng đã được phong thần và được thờ tại nhiều nơi, trong đó có đình Hương Nhượng.

Về việc cụ Lê Khả Lãng được suy tôn Thành hoàng làng Hương Nhượng, theo nhà nghiên cứu lịch sử Hoàng Hùng: Sau khởi nghĩa Lam Sơn, một người con trai của cụ đã kết duyên cùng người con gái làng Hương Nhượng (còn có tên Hương Phấn), gây dựng cơ nghiệp ở đây và có nhiều công lao với vùng đất này. Do đó, sau khi cụ Lê Khả Lãng qua đời đã được triều đình ban sắc phong, dân làng suy tôn ông làm Thành hoàng làng.

Khác với Hương Nhượng, ở làng Hải Lịch, dòng họ khai quốc công thần Lê Văn Linh được biết đến với công lao lập làng.

Tổ tiên Lê Văn Linh vốn họ Trần, quê gốc ở xã Bảo Đà, huyện Lôi Dương (được cho là vùng đất thuộc huyện Triệu Sơn cũ). Ông nội là Trần Hiêu và cha là Trần Phong đều là những người uyên thâm, giỏi chữ nghĩa. Tương truyền, một lần ông Trần Hiêu theo sông Chu du ngoạn, đến vùng đất thuộc làng Hải Lịch ngày nay, dẫu còn hoang rậm nhưng thế đất rộng rãi, tốt tươi, là chốn có thể gây dựng cơ nghiệp dài lâu nên ông đã dặn dò con cháu dời nhà đến đây lập nghiệp. Từ đó, con cháu cụ Trần Hiêu trở thành những người đầu tiên khai phá đất làng Hải Lịch, có công lập nên xóm làng.

Người dân Hải Lịch - Hương Nhượng thu hoạch lạc trồng trên bãi bồi ven sông Chu.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống học hành, lớn lên trên đất làng Hải Lịch, Trần Văn Linh được biết đến là người giàu trí lực, hiểu biết sâu rộng nhiều lĩnh vực nho, y, lý, số. Tuy vậy, trước sự suy vi của triều Trần, ông không ra thi cử làm quan. Biết Lê Lợi ở đất Lam Sơn cày ruộng, đọc sách mà nuôi chí lớn, Trần Văn Linh đã tìm đến kết giao, trở thành một trong số những người tham gia Hội thề Lũng Nhai năm 1416. Khi Lê Lợi tế cờ khởi nghĩa, xưng Bình Định vương, Trần Văn Linh làm mưu sĩ, bàn việc quân cơ, bày kế đánh giặc... Khi Lê Lợi lên ngôi, Trần Văn Linh được ban quốc tính (họ vua), được phong Khanh Thượng hầu, rồi Hương Thượng hầu. Đến thời vua Lê Thái Tông, ông được thăng chức Thái phó. Khi mất, được ban tên thụy là Trung Hiếu... Con cháu khai quốc công thần Lê Văn Linh, đời nối đời gây dựng cơ nghiệp, phát triển làng quê Hải Lịch.

Bên cạnh lợi thế đất đai tốt tươi, nằm ven sông Chu, trong quá trình hình thành và phát triển cho đến ngày nay, làng Hải Lịch - Hương Nhượng cũng phải đối mặt với không ít thách thức mỗi độ mùa mưa đến, nước dòng sông Chu dâng cao, gây lũ lụt, ngập xóm làng. Đặc biệt là với làng Hải Lịch nằm hoàn toàn bên ngoài đê sông Chu. Dẫu vậy, vượt qua khó khăn, thách thức, những thế hệ người dân nơi đây vẫn đời nối đời bám đất, bám làng mưu sinh, không ngừng khát vọng về cuộc sống mỗi ngày thêm đủ đầy, góp sức phát triển quê hương, đất nước.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong các sách Địa chí huyện Thọ Xuân, NXB Khoa học xã hội, 2005; 35 vị khai quốc công thần Lam Sơn, NXB Thanh Hóa, 2017).