Đặt nền tảng pháp lý mới trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo

"Bảo đảm quyền - Minh bạch - Phân quyền - Cải cách - Đồng hành"

Theo hồ sơ dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (dự thảo Nghị định), các quy định hiện hành còn bộc lộ 3 nhóm hạn chế, gồm: hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng chưa có khung quy định tương ứng; nhiều nội dung mới của Luật năm 2026 chưa được hướng dẫn (do Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 chưa có các quy định này); trình tự, thời hạn giải quyết một số thủ tục trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo còn phức tạp, kéo dài và chưa tận dụng đầy đủ công nghệ số.

Đây là những "khoảng trống" cần được xử lý ngay khi luật mới có hiệu lực.

Nhưng, một nghị định tốt không thể dừng ở việc lấp "khoảng trống" pháp lý, mà phải trả lời được câu hỏi khó hơn là làm thế nào để quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được bảo đảm trong thực tế, đồng thời cơ quan nhà nước vẫn có đủ công cụ để xử lý hành vi vi phạm (nếu có). 

Theo TS. Ngô Sách Thực, nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, quản lý nhà nước phải hướng tới là kiến tạo, bảo đảm quyền, tạo thuận lợi và phòng ngừa vi phạm, tạo hệ sinh thái quản trị quốc gia.

Trong bối cảnh Luật qui định có tính nguyên tắc thì Nghị định có vị trí rất quan trọng.

Có thể khái quát ý nghĩa của Nghị định bằng các từ khóa: "Bảo đảm quyền - Minh bạch - Phân quyền - Cải cách - Đồng hành".

Đặc biệt, trong quá trình xây dựng nghị định và thực thi chính sách, pháp luật, TS Ngô Sách Thực cho rằng: "Nên lấy 'bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo' làm trục xuyên suốt, gắn liền với đó là quản lý nhà nước, an ninh, trật tự và phòng ngừa vi phạm. Khắc phục nhận thức không quản được thì cấm, chưa làm đã lo vi phạm, khi có vi phạm lại không được xử lý".

Nhà nước thừa nhận các hoạt động tín ngưỡng tôn giáo không trái với thuần phong, mỹ tục, giá trị đạo đức, văn hóa truyền thống dân tộc, văn minh nhân loại, không vi phạm vào điều cấm. Khuyến khích các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo "tốt đời đẹp đạo", lòng yêu thương con người, vị tha, nềm tin vào cuộc sống, vào tương lai tốt đẹp của dân tộc.

Không gian mạng: "Khoảng trống" cũ, vấn đề mới

Không gian mạng là một nội dung mới đáng chú ý của dự thảo Nghị định.

Đây là thay đổi tất yếu của đời sống xã hội. Hoạt động tôn giáo có thể được truyền tải, kết nối và tổ chức trên nền tảng số với tốc độ và phạm vi rất khác trước. Điều đó đặt ra yêu cầu quản lý mới. 

Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hải Trung, chia sẻ dự thảo Nghị định quy định rõ chỉ những tổ chức tôn giáo được Nhà nước công nhận và các hoạt động hợp pháp mới được phép tổ chức hoạt động trên môi trường mạng.

Điều kiện tiên quyết là phải thực hiện đăng ký tài khoản chính danh. Mọi tổ chức, cá nhân khi tham gia không gian mạng đều phải chịu sự điều chỉnh của Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật Sở hữu trí tuệ, nhằm ngăn chặn tình trạng lợi dụng không gian ảo để truyền bá tà đạo, kích động chia rẽ hoặc lừa đảo tâm linh.

Đây là lĩnh vực cần được quy định rất cụ thể, bởi không gian mạng không vận hành giống một cơ sở tín ngưỡng hay một địa điểm sinh hoạt tôn giáo truyền thống. Nếu chỉ đưa các nguyên tắc quản lý cũ lên môi trường số, Nghị định sẽ khó theo kịp thực tế.

Cải cách thủ tục phải được đo bằng trải nghiệm của người làm thủ tục

Về vấn đề cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo. Theo thông tin từ cơ quan soạn thảo (Bộ Dân tộc và Tôn giáo), số thủ tục hành chính dự kiến giảm từ 132 thủ tục hiện hành xuống còn 50 thủ tục. Hồ sơ cũng được định hướng số hóa, dữ liệu được lưu trữ và liên thông để hạn chế việc phải cung cấp lại thông tin nhiều lần.

Đây là hướng đi đáng chú ý, song con số cắt giảm chưa phải thước đo cuối cùng của cải cách.

Một thủ tục được gọi là đơn giản khi người dân biết rõ phải nộp gì, nộp ở đâu, trong bao lâu thì có kết quả và nếu hồ sơ có vấn đề thì cơ quan tiếp nhận phải giải thích căn cứ nào. Nếu vẫn tồn tại tình trạng hồ sơ phải đi qua nhiều cơ quan, nhiều vòng xin ý kiến, cải cách trên giấy sẽ chưa chuyển thành cải cách trong đời sống.

TS. Ngô Sách Thực, nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, đề nghị thực hiện nguyên tắc: "một lần khai báo, dùng nhiều lần; rõ người, rõ việc, rõ thời hạn, rõ trách nhiệm". Đề xuất này chạm đúng vào một điểm thường gây phiền hà trong thủ tục hành chính, khi người thực hiện không biết hồ sơ của mình còn thiếu gì cho đến khi phải đi lại nhiều lần.

Cải cách thủ tục trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo vì thế cần đi đến tận khâu vận hành. Một quy định tốt phải giảm được cả thời gian chờ, chi phí tuân thủ và sự phụ thuộc vào trao đổi không chính thức.

Ngoài ra, vấn đề phân cấp, phân quyền, phân định minh bạch thẩm quyền giữa cơ quan quản lý nhà nước ở Trung ương và chính quyền địa phương các cấp cần được phân định rõ. Đây là yêu cầu quan trọng trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương và phân cấp quản lý đang được tiếp tục hoàn thiện.

"Đúng, trúng, đồng bộ, khả thi"

Chất lượng của Nghị định sẽ phụ thuộc nhiều vào độ chính xác của từng quy định.

Với hoạt động trên mạng, phải rõ chủ thể và trách nhiệm. Với thủ tục hành chính, phải rõ hồ sơ, thời hạn và cơ quan xử lý. Với phân quyền, phải rõ thẩm quyền và trách nhiệm. Với nguồn lực tôn giáo, phải bảo đảm điều kiện tham gia cùng cơ chế minh bạch. Với đào tạo tôn giáo, cần tiếp tục làm rõ giá trị pháp lý của văn bằng, chứng chỉ trong phạm vi tổ chức tôn giáo và trường hợp liên kết với cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân… 

Theo ông Triệu Tài Vinh, Phó Bí thư Đảng ủy MTTQ, các đoàn thể Trung ương, Nghị định khi được ban hành phải thực sự "đúng, trúng, đồng bộ, khả thi", đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, đồng thời tạo hành lang pháp lý thuận lợi để tổ chức, cá nhân thực hiện quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, phát huy các giá trị văn hóa, đạo đức và nguồn lực tôn giáo tham gia xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Đó cũng là thước đo quan trọng nhất của văn bản dưới luật, khi quyền được quy định trong luật phải có "con đường" thực hiện rõ ràng trong đời sống; trách nhiệm quản lý phải có căn cứ pháp lý cụ thể; còn những hoạt động hợp pháp phải được xử lý bằng thủ tục minh bạch, có thời hạn và có trách nhiệm giải trình.