Dấu ấn văn hóa đặc sắc của người dân làng biển xứ Nghệ

Thuyền cá của ngư dân tỉnh Nghệ An neo đậu ở các bến, bãi trên các luồng, lạch. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Dọc hơn 80km bờ biển, Nghệ An có nhiều làng biển đã hình thành từ hàng trăm năm. Qua bao thế hệ, biển không chỉ là nguồn sinh kế mà còn nuôi dưỡng những giá trị văn hóa đặc sắc, từ nếp sống, tín ngưỡng đến các nghề truyền thống.

Dẫu cuộc sống hôm nay đổi thay, những làng biển vẫn lưu giữ được nhịp sống mộc mạc, tinh thần cộng đồng và bản sắc riêng của cư dân miền chân sóng.

Nhịp sống làng biển Đức Xuân

Trải dài gần 20km từ phường Tân Mai đến xã Quỳnh Phú là hàng chục làng biển, nơi bao thế hệ cư dân đã gắn cuộc đời mình với biển. Trong đó, làng biển Đức Xuân nằm dưới chân núi Hòn Thông, soi bóng bên dòng Mai Giang, sát cửa biển Lạch Quèn là một trong những làng biển sầm uất. Nơi đây luôn tấp nập tàu cá neo đậu, tiếp nhiên liệu, vá lưới, sửa chữa ngư cụ và chuẩn bị cho những chuyến vươn khơi nối tiếp.

Ở làng biển Đức Xuân, nhịp thời gian được tính bằng con nước lên xuống, mùa cá đến đi và ánh đèn những đoàn tàu trở về sau một đêm bám biển. Khoảng 3 giờ sáng, khi màn đêm còn phủ kín mặt biển, làng biển đã bắt đầu thức giấc.

Từ phía cửa biển Lạch Quèn, những ánh đèn vàng trên các tàu cá nối nhau tiến vào bờ, phản chiếu trên mặt nước tạo thành dải sáng lung linh giữa màn sương sớm. Tiếng máy tàu hòa cùng tiếng sóng, tiếng gọi nhau í ới của ngư dân báo hiệu một ngày mới bắt đầu.

Chỉ ít phút sau khi tàu cập bến, không khí lao động đã trở nên khẩn trương. Từng sọt cá, mực, ghẹ, tôm còn óng ánh nước biển được chuyển từ khoang tàu lên bờ. Thương lái, chủ tàu thuyền, người bốc vác thuê, người vận chuyển hối hả ngược xuôi.

Phiên chợ cá buổi sớm trở nên nhộn nhịp với đủ loại hải sản vừa được đưa từ biển khơi cập bến. Mỗi chuyến tàu cập bến không chỉ mang theo thành quả của một đêm lao động mà còn mang đến niềm vui, hi vọng về cuộc sống ấm no cho những gia đình ngư dân.

Những mẻ mực cơm còn tươi rói ở chợ cá biển Nghệ An. (Ảnh: Phạm Cường/TTXVN)

Ngồi vá lại tấm lưới sau chuyến đi biển dài ngày, ngư dân Nguyễn Văn Hoàng (xã Quỳnh Phú, người đã có hơn 40 năm gắn bó với nghề biển) cho biết, đời ngư dân vất vả nhưng vui. Mỗi lần nhìn tàu về đầy cá, nghe tiếng người mua bán rộn ràng là thấy bao mệt nhọc tan biến. Chợ cá không chỉ để bán hải sản mà còn là nơi anh em gặp nhau, kể chuyện biển, hỏi thăm nhau sau mỗi chuyến đi.

Chợ cá không đơn thuần là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là không gian sinh hoạt cộng đồng. Sau những ngày lênh đênh giữa biển khơi, ngư dân quây quần bên mạn thuyền, cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm tìm luồng cá, dự báo thời tiết, những câu chuyện về sóng gió và cả những dự định cho chuyến biển tiếp theo. Những câu chuyện ấy được nối dài từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành một phần ký ức của làng biển.

Đối với du khách, phiên chợ cá Đức Xuân là điểm dừng chân hấp dẫn. Không chỉ được tận mắt chứng kiến những mẻ hải sản tươi rói vừa cập bến, du khách còn có cơ hội cảm nhận trọn vẹn không khí lao động của cư dân miền biển. Tiếng cười nói rộn rã, mùi mặn mòi của gió biển và hương vị tươi mới của hải sản hòa quyện tạo nên một trải nghiệm khó quên.

Sinh sống bằng nghề đánh bắt hải sản, người dân nơi đây còn lưu giữ nhiều nghề truyền thống như làm muối, chế biến nước mắm thủ công bằng phương pháp ủ chượp trong chum, vại sành. Từng giọt nước mắm nhĩ màu cánh gián óng ánh là kết tinh của cá biển, muối trắng và kinh nghiệm được chắt lọc qua nhiều thế hệ.

Ở các bãi triều, khi nước rút, người dân lại cần mẫn cào ngao, bắt sò, khai thác các loài nhuyễn thể. Hình ảnh những chiếc thuyền mủng được nhiều người cùng hợp sức đẩy xuống nước đã trở thành nét đẹp lao động mang đậm tinh thần cộng đồng.

Cầu an trước chuyến vươn khơi

Ngư dân làm lễ "cúng thuyền" trong ngày rằm Tháng 7 ở Diễn Châu, Nghệ An. (Ảnh: Xuân Tiến/TTXVN)

Không chỉ lưu giữ nếp sinh hoạt đặc trưng của cư dân, các làng biển Nghệ An còn có nhiều nghi lễ tín ngưỡng gắn với biển cả như: Lễ cúng thuyền, Lễ vẽ mắt thuyền, Tục nhúng giã, Lễ khai mở cửa biển…

Theo quan niệm của ngư dân địa phương, dòng Mai Giang và cửa biển Lạch Quèn là nơi giao hòa giữa sông và biển. Trước khi bước vào biển lớn, con người cần bày tỏ lòng thành kính với thần sông, thần biển và cầu mong được che chở.

Các nghi lễ không nhằm cầu tài lộc mà gửi gắm ước nguyện trời yên biển lặng, sóng gió thuận hòa, tàu thuyền đánh bắt thuận lợi và mọi người được bình an trở về.

Nhiều ngư dân địa phương cho biết, trải qua nhiều thập kỷ, nghề biển đã thay đổi rất nhiều. Những chiếc thuyền gỗ nhỏ ngày trước được thay bằng tàu công suất lớn, trang bị máy định vị vệ tinh, máy dò cá và nhiều thiết bị hiện đại. Dẫu vậy, các nghi lễ trên vẫn được duy trì như một phần không thể thiếu trước mỗi chuyến vươn khơi, ngoài ý nghĩa tâm linh còn góp phần gắn kết các thành viên trên tàu.

Trước giờ xuất bến, mọi người cùng kiểm tra ngư cụ, động viên nhau, gửi gắm niềm tin vào một chuyến biển thuận lợi. Những lời chúc bình an, những cái bắt tay hay ánh mắt dõi theo của người thân trên bờ đã trở thành hình ảnh quen thuộc ở các làng biển Nghệ An qua nhiều thế hệ.

Khi nghề biển ngày càng phát triển với những con tàu hiện đại và phương thức khai thác tiên tiến, nghi lễ ấy vẫn được ngư dân gìn giữ thể hiện sự biết ơn đối với biển cả. Đó là niềm tin, khát vọng bình an và nét văn hóa độc đáo của cư dân miền chân sóng xứ Nghệ./.