Dấu ấn xuân cung đình giữa mảnh đất Kinh kỳ ngàn năm

Hoàng thành - không gian “đánh thức” ký ức Tết cung đình

Hoàng thành Thăng Long là quần thể di tích gắn với lịch sử Thăng Long - Hà Nội suốt chiều dài lịch sử 13 thế kỷ, bắt đầu từ thời kỳ tiền Thăng Long (thế kỷ VII - IX) qua thời Đinh - Tiền Lê (thế kỷ X), đặc biệt phát triển mạnh dưới thời Lý - Trần - Lê (thế kỷ XI - XVIII), qua thời Nguyễn (thế kỷ XIX - XX) cho đến ngày nay. Hoàng thành Thăng Long là một trong những không gian tiêu biểu phản ánh cấu trúc quyền lực và sinh hoạt cung đình của các triều đại phong kiến Việt Nam. Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long là di tích đầu tiên của Hà Nội được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới vào năm 2010 nhờ tính toàn vẹn, tính xác thực và những giá trị nổi bật toàn cầu.

Xưa, trong hoàng cung, Tết bắt đầu từ rất sớm. Ngay từ tháng Chạp, triều đình đã tiến hành các nghi lễ tổng kết năm cũ, ban thưởng, phong tước, chuẩn bị lễ vật cúng tế trời đất, tổ tiên và các bậc tiên đế. Mọi hoạt động đều được quy định chặt chẽ, từ trang phục, lễ nhạc đến nghi thức dâng hương, chúc mừng năm mới. Khác với Tết dân gian nơi làng quê, Tết cung đình Thăng Long xưa là sự kết tinh của lễ nghi, luật lệ và quan niệm “trị quốc an dân”. Tết không chỉ là dịp nghỉ ngơi, vui chơi, mà còn là thời điểm khẳng định uy quyền vương triều, củng cố trật tự xã hội và thể hiện khát vọng thái bình, thịnh trị.

Trong quan niệm xưa, nhà vua coi mình là thiên tử, là người thay trời cai quản muôn dân. Do đó, nhà vua có trách nhiệm làm lịch báo cho dân biết thời gian, thời tiết để Nhân dân làm nông vụ, tế lễ và ổn định đời sống. Thời Lê, hàng năm triều đình cho biên soạn lịch công của năm mới, vua phê duyệt rồi truyền cho san khắc, in ấn, đóng quyển. Đến ngày 24 tháng Chạp tại sân rồng Điện Kính Thiên, triều đình long trọng tổ chức nghi lễ tiến ngự lịch lên hoàng đế và ban lịch cho bách quan, muôn dân. Nghi lễ Tiến - Ban lịch đánh dấu thời điểm Tết đến, Xuân về.

Mỗi dịp Tết đến, Xuân về, Hoàng thành Thăng Long trở thành điểm nhấn trong các chương trình tái hiện Tết cổ truyền với không gian cổ kính với tường thành rêu phong, nền gạch cổ, cổng vòm uy nghiêm. Việc tái hiện Tết cung đình tại Hoàng thành chú trọng làm nổi bật tinh thần lễ nghi, sự chuẩn mực và vẻ đẹp văn hóa của một triều đình lấy đạo lý và kỷ cương làm gốc.

Điểm nhấn quan trọng nhất trong việc tái hiện Tết ở Hoàng thành chính là các nghi lễ cung đình được phục dựng tinh tế. Những nghi thức như lễ dâng hương đầu xuân, lễ chúc mừng năm mới, lễ ban lộc xuân được tái dựng dựa trên sử liệu và nghiên cứu khoa học lịch sử, bảo đảm tính trang trọng và chuẩn mực.

Âm nhạc cung đình vang lên trầm hùng, tiết tấu chậm rãi, khác hẳn không khí náo nhiệt của hội xuân dân gian. Mỗi bước đi, mỗi động tác của người tham gia nghi lễ đều tuân theo quy định, thể hiện tinh thần tôn nghiêm của hoàng cung xưa.

Sắc Xuân rực rỡ tại Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội. (ảnh: Hoa Nguyễn)

Đúng ngày lễ ông Công, ông Táo (23 tháng Chạp), Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội tổ chức tái hiện nghi lễ “Tống cựu nghinh tân” tại Khu Di sản thế giới Hoàng thành Thăng Long. PGS.TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho biết, các nghi lễ “tống cựu nghinh tân” khép lại năm cũ và đón chào mùa xuân mới với mong ước an vui, sum vầy, bao gồm: Lễ cúng ông Công, ông Táo, lễ phất thức, phong ấn, lễ tiến lịch, lễ tiến xuân ngưu, lễ dựng nêu... Đây là các nghi lễ truyền thống trong cung đình xưa, mở đầu cho chuỗi nghi lễ được nhà vua và triều đình thực hiện trong dịp Tết Nguyên đán, diễn ra từ cuối tháng Chạp đến rằm tháng Giêng.

Lý giải thêm ý nghĩa của các nghi lễ Tết truyền thống trong cung đình xưa, PGS.TS Trần Đức Cường cho biết, Lễ dựng cây nêu là nghi thức không thể thiếu trong dịp Tết Nguyên đán tại Việt Nam. Cây nêu là biểu tượng của mùa xuân, mang những ý nghĩa tốt đẹp, phúc lành. Khi cây nêu được dựng lên trong Hoàng cung là lúc dân chúng cũng bắt đầu dựng nêu trước sân nhà mình.

Lễ tiến lịch và ban lịch thể hiện sự coi trọng của triều đình phong kiến đối với việc làm lịch cũng như quan tâm đến các hiện tượng thời tiết, khí hậu, ngày giờ tốt, vấn đề thiên thời, địa lợi để phục vụ sản xuất nông nghiệp và đời sống sinh hoạt hàng ngày của triều đình và Nhân dân.

Lễ tiến xuân ngưu là một nghi lễ quan trọng được triều đình chuẩn bị công phu, tiến hành vào ngày lập xuân với mong ước mưa thuận, gió hòa, mùa màng tốt tươi và cầu mong một mùa xuân no ấm, đủ đầy.

Lễ tết Chính đán là lễ thiết đại triều đầu tiên của triều đình diễn ra vào mồng Một Tết. Đây là một nghi lễ triều hội, là dịp nhà vua, hoàng tộc và trăm quan gặp gỡ nhau ngày đầu năm mới, cùng chúc tụng cho nhà vua trường thọ, Nhân dân ấm no, yên vui. Các xứ trong cả nước dâng biểu mừng vua. Nhân dịp này nhà vua cũng ban yến, ban tiền thưởng xuân cho bách quan.

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang chia sẻ, các nghi lễ “Tống cựu nghinh tân” tái hiện nghi thức, phong tục dân gian và cung đình độc đáo. Đây là những hoạt động góp phần gìn giữ phong tục tập quán tốt đẹp của cha ông, khơi nguồn tinh hoa văn hóa dân tộc và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Để phát huy giá trị các nghi lễ Tết tiêu biểu của cung đình cũng như những phong tục Tết dân gian truyền thống, bên cạnh các hoạt động truyền thống như dựng cây nêu, thả cá chép, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội tổ chức tái hiện một số nghi lễ như: Lễ tiến lịch, lễ đổi gác…

Tại sự kiện, ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam bày tỏ sự yêu thích khi tham dự các nghi lễ Tết truyền thống của Việt Nam: “Lễ “Tống cựu nghinh tân” là một nét đẹp văn hóa truyền thống độc đáo của người Việt, khởi đầu cho Tết Nguyên đán và mùa lễ hội của Việt Nam, nhắc nhở chúng ta về những phong tục truyền thống chào năm mới, góp phần phong phú kho tàng di sản văn hóa trù phú của Việt Nam”.

Thông qua các nghi lễ này, công chúng không chỉ được “xem Tết”, mà còn được “hiểu Tết” của cha ông, hiểu vì sao Tết cung đình lại đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự xã hội và truyền tải thông điệp chính trị - văn hóa của vương triều.

Giá trị giáo dục lịch sử qua trải nghiệm Tết cung đình

Một điểm đáng chú ý trong không gian tái hiện Tết ở Hoàng thành là sự kết nối hài hòa giữa Tết cung đình và Tết dân gian. Bên cạnh những nghi lễ trang trọng, các hoạt động văn hóa truyền thống như viết chữ đầu xuân, trò chơi dân gian, trình diễn nghề thủ công cũng được tổ chức, tạo nên sự gần gũi với công chúng.

Bước vào không gian tái hiện Tết ở Hoàng thành, công chúng được ngắm các bộ hoành phi, câu đối được phục dựng theo lối thư pháp cổ, nội dung ca ngợi mùa xuân, quốc thái dân an, triều đình thịnh trị.

Các gian trưng bày giới thiệu lễ phục cung đình, từ áo mũ của quan văn, quan võ đến trang phục nghi lễ dùng trong dịp Tết. Mỗi chi tiết đều được chú thích cẩn thận, giúp người xem hiểu rằng phía sau vẻ đẹp hình thức là cả một hệ thống quy tắc, biểu trưng và triết lý sống của người xưa.

Không gian bày biện mâm ngũ quả, bánh chưng, bánh dày theo phong cách cung đình, khác với mâm cỗ dân gian ở chỗ chú trọng sự cân đối, hài hòa và ý nghĩa biểu tượng. Mỗi lễ vật đều mang thông điệp về trời - đất - con người, về sự tuần hoàn của vũ trụ trong quan niệm phương Đông.

Tái hiện nghi thức Tiến lịch - Ban lịch, một nghi thức cung đình xưa nhân dịp đón Xuân. (ảnh: Giang Nam)

Không gian tái hiện Tết ở Hoàng thành đặc biệt thu hút học sinh, sinh viên và các gia đình trẻ. Thay vì tiếp cận lịch sử qua sách vở khô khan, người xem được “chạm” vào lịch sử bằng trải nghiệm trực quan, sinh động, giúp thế hệ trẻ hình thành sự trân trọng đối với di sản văn hóa dân tộc.

Giữa những đổi thay của thời đại, việc giữ lại hồn Tết xưa trong không gian di sản chính là cách để quá khứ tiếp tục soi sáng hiện tại, để mùa Xuân hôm nay thêm chiều sâu văn hóa và ý nghĩa tinh thần người Việt. Tái hiện Tết cung đình xưa ở Hoàng thành góp phần việc gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa Kinh kỳ đầy độc đáo.

Thùy Dương