Dấu hiệu rối loạn tâm thần ở người trẻ dễ bị bỏ qua

Thăm khám bệnh nhân tại Viện Sức khỏe tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai). Ảnh: BVCC

Người trẻ kiệt sức nhưng không biết mình đang bệnh

Thời gian gần đây, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh ghi nhận số người đến phòng khám tâm lý - tâm thần tăng 30% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, 2/3 số trường hợp mắc hội chứng burnout, còn gọi là kiệt sức nghề nghiệp; 52% thuộc thế hệ Gen Z. Có trường hợp một nhóm đồng nghiệp trẻ cùng rủ nhau đi khám và tất cả đều được xác định mắc hội chứng burnout.

Trường hợp của M., 25 tuổi, là một ví dụ. Trước khi phải vào bệnh viện cấp cứu vì ngất xỉu khi đang thuyết trình trong cuộc họp, M. đã mất ngủ kéo dài, đau đầu, tim đập nhanh, ăn uống kém. Mỗi ngày, cô làm việc trung bình 12 giờ, thường xuyên mang việc về nhà, kể cả cuối tuần. Nỗi ám ảnh với các cuộc họp khiến nhiều hôm M. không muốn thức dậy.

Một trường hợp khác là T.T., 23 tuổi, làm trong lĩnh vực kiểm toán. Sau hai năm đi làm, cô dần thu mình, ngại tiếp xúc với đám đông, thường xuyên mệt mỏi, mất ngủ và nhiều lần có ý nghĩ muốn kết thúc sự sống. Ban đầu, T.T. đi khám chuyên khoa tiêu hóa vì kiệt sức, khó thở, hụt hơi và đau bụng kéo dài. Kết quả nội soi dạ dày, đại tràng, xét nghiệm máu, chụp CT và kiểm tra các hệ cơ quan đều không phát hiện bệnh lý thực thể nghiêm trọng. Từ những biểu hiện kèm theo, bác sĩ tư vấn cô khám chuyên khoa tâm lý - tâm thần. Sau đó, T.T. phải xin nghỉ việc không lương 6 tháng để điều trị bằng thuốc, trị liệu tâm lý và tập hít thở.

BS. Phạm Văn Dương - Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh cho biết, các trường hợp trên không mắc bệnh lý thực thể nghiêm trọng, nhưng đều được chẩn đoán kiệt sức nghề nghiệp. Theo bác sĩ, nhiều người trẻ tại Việt Nam chưa nhận diện đúng burnout, thường chỉ nghĩ bản thân “yếu sức”, “chưa cố gắng” hoặc “không chịu được áp lực”. Nếu không được nhận diện và can thiệp kịp thời, burnout có thể dẫn đến rối loạn lo âu, trầm cảm, mất ngủ mạn tính, tăng nguy cơ bệnh tim mạch, tăng huyết áp, rối loạn nội tiết, giảm chất lượng sống, ảnh hưởng đến các mối quan hệ cá nhân và công việc. Trường hợp nặng, người bệnh có thể xuất hiện suy nghĩ tiêu cực, thậm chí hành vi tự hại bản thân.

Khoảng trống chăm sóc sức khỏe tâm thần

Không chỉ burnout, các rối loạn sức khỏe tâm thần nói chung đang gia tăng và trẻ hóa. PGS.TS.BS Nguyễn Thị Ngọc Dung - Chủ tịch Hiệp hội Y học TPHCM cho rằng, cùng với những biến động của xã hội hiện đại, áp lực công việc, cuộc sống và sự thay đổi nhanh của lối sống, các rối loạn như lo âu, trầm cảm, căng thẳng kéo dài đang xuất hiện nhiều hơn ở người trẻ.

Theo BS.CKII Chu Thị Dung - Trưởng khoa Tâm lý tâm thần, Bệnh viện Tâm thần TPHCM, các rối loạn thường gặp hiện nay gồm rối loạn lo âu lan tỏa, rối loạn trầm cảm, rối loạn tăng động giảm chú ý, rối loạn thích nghi và rối loạn lưỡng cực.

Thống kê của Bộ Y tế cho thấy khoảng 14,9% dân số, tương đương gần 15 triệu người, mắc ít nhất một dạng rối loạn tâm thần. Trong số này có khoảng 3 triệu trẻ em cần các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tinh thần. Một nghiên cứu trước đó của Viện Sức khỏe tâm thần ước tính khoảng 30% dân số gặp rối loạn liên quan đến stress, trong đó trầm cảm chiếm tỷ lệ đáng kể.

Các chuyên gia cho rằng những số liệu này có thể mới chỉ là “phần nổi của tảng băng chìm”, bởi nhiều người không đi khám hoặc không thừa nhận vấn đề của mình. Rào cản lớn nhất là kỳ thị. Trong tâm lý xã hội, nhắc đến bệnh tâm thần, nhiều người vẫn liên tưởng đến sự “điên loạn”. Chính cách nhìn sai lệch này khiến người bệnh giấu bệnh, e ngại chia sẻ với gia đình, bạn bè, thậm chí chỉ tìm đến bệnh viện khi tình trạng đã nặng.

BS Vũ Sơn Tùng - Trưởng phòng Sức khỏe tâm thần trẻ em và vị thành niên, Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, nhiều người bệnh sợ bị nhận ra khi đi khám. Có người đeo khẩu trang để tránh ánh nhìn của người quen. Sự kỳ thị khiến bệnh bị bỏ qua ở giai đoạn sớm, làm tăng nguy cơ cô lập xã hội, tự ti, bệnh nặng hơn và có thể dẫn đến hành vi tự sát.

Ngay cả khi vượt qua rào cản tâm lý, người bệnh vẫn gặp khó trong tiếp cận dịch vụ. Theo các số liệu chính thức, cả nước mới chỉ có 143 nhà tâm lý lâm sàng và trị liệu; hơn 90% bệnh nhân chưa được tiếp cận dịch vụ chính thức.

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Ngọc Dung nhấn mạnh, sức khỏe tâm thần không còn là vấn đề riêng của chuyên khoa tâm thần. Trong thực hành lâm sàng, nhiều rối loạn tâm thần biểu hiện bằng triệu chứng thực thể đa dạng như đau đầu, đau bụng, mất ngủ, tim đập nhanh, khó thở, mệt mỏi kéo dài. Vì vậy, mọi nhân viên y tế, từ bác sĩ, điều dưỡng, nha sĩ đến dược sĩ, đều cần được trang bị kiến thức để nhận biết sớm dấu hiệu bất thường.