Đâu là tiêu chí 'nổi bật toàn cầu' của quần thể Tam Chúc - Vân Long?

Theo ông Trần Song Tùng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình, Quần thể Tam Chúc và khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long (gọi tắt là quần thể Tam Chúc - Vân Long) là một không gian di sản đặc biệt, nơi thiên nhiên, cảnh quan và văn hóa, tâm linh hòa quyện hài hòa, tiêu biểu cho vùng karst nhiệt đới ở rìa phía Nam đồng bằng sông Hồng.

Giá trị nổi bật về thiên nhiên

Với hệ thống núi đá vôi, thung lũng karst, đất ngập nước và mặt nước liên thông, khu vực này vẫn bảo tồn được tính toàn vẹn cao của các quá trình hình thành và kiến tạo địa chất, địa mạo, hệ sinh thái và thủy văn, tạo nên một cảnh quan độc đáo, giàu giá trị khoa học và thẩm mỹ.

Đặc biệt, khu vực Tam Chúc - Vân Long là nơi sinh sống của quần thể Voọc mông trắng, loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, được xếp vào nhóm 25 loài linh trưởng có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất trên phạm vi toàn cầu. “Công tác bảo tồn Voọc mông trắng không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ một loài nguy cấp toàn cầu, mà còn là thước đo quan trọng phản ánh tính toàn vẹn sinh thái, hiệu quả quản lý và cam kết phát triển bền vững của khu vực karst ngập nước Tam Chúc - Vân Long theo các tiêu chuẩn và khuyến nghị của UNESCO”, ông Tùng khẳng định.

PGS.TS Trần Tân Văn, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản cho rằng, trong quá khứ, ranh giới giữa Ninh Bình và Hà Nam có thể tạo ra những rào cản về mặt quản lý nhà nước. Tuy nhiên, thiên nhiên và các loài hoang dã không có biên giới. Thông điệp của chúng ta là xóa bỏ sự chia cắt về mặt địa lý hành chính để thiết lập một hệ quản trị thống nhất, dựa trên sự liền mạch của hệ sinh thái Karst. Việc xác lập ranh giới 11.000 ha không chỉ là con số diện tích, mà là việc xác lập một “thực thể sống” cần được bảo vệ nguyên vẹn để đảm bảo sự vận hành của các quá trình sinh học.

Quần thể Tam Chúc - Vân Long nắm giữ chìa khóa quyết định vận mệnh của một loài linh trưởng quý hiếm bậc nhất hành tinh. Việc bảo tồn thành công khu vực này đồng nghĩa với việc bảo vệ được hơn 90% quần thể Voọc mông trắng còn lại trên toàn thế giới.

Đại diện Hội Cổ sinh - Địa tầng Việt Nam, GS.TS Tạ Hòa Phương nhận định hệ thống hang động karst tại khu vực Tam Chúc thể hiện sự đa dạng nổi bật về hình thái phát triển, nguồn gốc hình thành, cấu trúc karst, điều kiện cảnh quan. Với hàng chục hang động được phát hiện, nơi đây hiện diện như một bảo tàng địa chất, khảo cổ học tự nhiên ngoài trời.

Nhiều hang động tại đây có vẻ đẹp tự nhiên nguyên sơ với cấu trúc không gian phong phú và đặc biệt là sự hiện diện nổi bật của thạch nhũ dạng răng cưa (tooth-shaped stalactites), một dạng nhũ đá hiếm gặp, được ghi nhận tại gần như tất cả các hang khảo sát, phản ánh điều kiện karst hóa đặc biệt của đá vôi nơi này.

Giá trị nổi bật về văn hóa

TS Phạm Thanh Sơn, Viện Khảo cổ học nhận định các phát hiện qua khảo cổ từ sau năm 2020 đã làm thay đổi căn bản nhận thức về vai trò của khu vực huyện Kim Bảng (cũ) đối với giai đoạn tiền sử của Việt Nam.

Qua nghiên cứu tại một số di tích phản ánh tính chất “trạm trung chuyển” của cư dân cổ trong quá trình di chuyển, kiếm ăn hoặc cho các mục đích khác. Những dữ liệu này đã lấp đầy vào khoảng trắng về sự phân bố của văn hóa Hòa Bình chưa từng được công bố, nghiên cứu ở Việt Nam và khu vực.

Tại hang Tổ 8, đây là một di tích cho hình thức chiếm cứ ngắn hạn, mang tính “trạm trung chuyển” của cư dân kỹ nghệ đá Hòa Bình trong giai đoạn chuyển tiếp Pleistocene - Holocene. Trầm tích văn hóa, di tích vỏ nhuyễn thể phản ánh chiến lược di động rất linh hoạt và thích nghi theo mùa của cư dân tiền sử.

Theo PGS.TS Nguyễn Khắc Sử, Hội Khảo cổ học Việt Nam, tại di tích Mái đá Ba Non Dê (khu vực Vân Long) tìm thấy rìu ngắn, mảnh tước, nhuyễn thể cạn trong trầm tích màu vàng, rắn chắc, đặc trưng cho giai đoạn trung kỳ đá mới, khoảng 6.000 - 7.000 năm cách ngày nay.

Tại các di tích hang Chanh và Mái đá Đầm Cút có đặc điểm trầm tích và di vật giống nhau như công cụ, mảnh tước làm từ đá vôi silic, bất định hình cùng gốm thô văn thừng trong trầm tích chứa ốc ngọt và nhuyễn thể biển, như vọp và ốc bù giác. Các di tích này đặc trưng cho giai đoạn hậu kỳ đá mới - sơ kỳ kim khí, có tuổi 4.000 - 5.000 năm cách ngày nay. Các di tích Mái đá Lạnh và Hang Mìn có bằng chứng rõ ràng về sự hiện diện của cư dân tiền sử sau biển lùi, những người khai phá vùng nước lợ của chiêm trũng thuộc địa phận các xã Gia Hưng, Gia Viễn, Gia Lâm... Những phát hiện này minh chứng cho tiến trình phát triển văn hóa cộng đồng cư dân cổ từ thời kỳ đá cũ sang đá mới, từ săn bắt, hái lượm độc tôn sang nông nghiệp sơ khai đã diễn ra trong môi trường thung lũng đá vôi ngập nước cục bộ.

Trên cơ sở xác định tiêu chí “nổi bật toàn cầu”, Ninh Bình sẽ tiếp tục hoàn thiện báo cáo đưa Quần thể Tam Chúc - Vân Long vào danh sách dự kiến, tiến tới xây dựng Hồ sơ đề cử di sản thế giới theo đúng quy trình, tiêu chuẩn và thông lệ quốc tế và yêu cầu nghiêm ngặt của UNESCO.

ANH TÚ