Đầu ra cho phế thải xây dựng: Gỡ nút thắt môi trường đô thị vào mùa cao điểm

Một lượng PTXD, rác thải và bùn đất khổng lồ bị đổ trộm tại khu vực đảo D5, - nút giao đường 70, phường Xuân Phương, TP Hà Nội.

Áp lực "mùa" xây sửa nhà

Cứ đến hẹn lại lên, vào những tháng cuối năm, Hà Nội lại nhộn nhịp tiếng khoan cắt, đục đẽo. Tâm lý tân trang nhà cửa đón năm mới khiến nhu cầu xây dựng dân dụng tăng đột biến. Tại các khu vực đang có tốc độ đô thị hóa nhanh như Hoàng Mai, Hà Đông, Thanh Trì hay Gia Lâm, không khó để bắt gặp hình ảnh những bao tải dứa chứa đầy gạch vỡ, vữa bê tông nằm ngổn ngang trên vỉa hè, lòng đường chờ vận chuyển. Sự gia tăng đột biến này đặt ra một bài toán hóc búa về khâu thu gom và xử lý. Trong khi rác thải sinh hoạt có quy trình thu gom hàng ngày tương đối ổn định, thì phế thải xây dựng (PTXD) lại thường phát sinh manh mún, không theo giờ giấc cố định và đặc biệt là khối lượng rất lớn.

Khi các điểm tập kết chính thức chưa đáp ứng đủ hoặc nằm quá xa trung tâm, nhiều khu đất trống, chân cầu, và đặc biệt là các triền đê, bờ sông ven đô đã âm thầm biến thành những bãi rác tự phát chỉ sau một đêm. Hệ lụy của tình trạng này không chỉ dừng lại ở việc mất mỹ quan đô thị hay bụi bặm ảnh hưởng đến người đi đường. Nguy hại hơn, việc đổ trộm phế thải xuống hệ thống thoát nước, kênh mương thủy lợi gây ách tắc dòng chảy, ô nhiễm nguồn nước tưới tiêu nông nghiệp và đe dọa an toàn đê điều hoặc trực tiếp hủy hoại đất nông nghiệp hoa màu, cây cối. Đây là một thực tế nhức nhối đã tồn tại nhiều năm qua, gây bức xúc lớn trong dư luận nhưng việc xử lý vẫn như "bắt cóc bỏ đĩa".

Mới đây nhất, lợi dụng việc có nhiều dự án triển khai xung quanh khu vực đảo D5, nút giao đường 70, UBND phường Xuân Phương, một số đối tượng đã ngang nhiên cho xe tải chở một lượng lớn PTXD, rác thải và bùn đất đổ trái phép. Sự việc diễn ra trong nhiều ngày nhưng không bị phát hiện do các đối tượng chỉ hoạt động vào ban đêm, bên cạnh đó xung quanh khu vực đảo D5 đang có một dự án thủy lợi triển khai khiến nhiều người lầm tưởng lượng phế thải này phát sinh từ dự án. Đến khi sự việc bị phát hiện thì một lượng chất thải cực lớn đã được đổ trộm tại đây. UBND phường Xuân Phương sau đó đã lập biên bản kiểm tra hiện trạng, ghi nhận sự việc và ban hành thông báo yêu cầu tổ chức, cá nhân thực hiện hành vi đổ thải trái phép liên hệ với chính quyền địa phương để làm việc. Đồng thời, phường đã gửi văn bản tới Công an phường, Ban Quản lý dự án đường Láng – Hòa Lạc và các đơn vị liên quan để phối hợp xác minh.

Trong bức tranh xám màu của nạn đổ trộm phế thải, vụ việc cơ quan chức năng huyện Gia Lâm vừa ra quyết định khởi tố vụ án hình sự "Gây ô nhiễm môi trường" xảy ra tại xã Bát Tràng hồi tháng 10/2024 đã trở thành một điểm nhấn đặc biệt quan trọng. Đây được xem là động thái quyết liệt của các cơ quan thực thi pháp luật đối với hành vi đổ PTXD hủy hoại đất nông nghiệp. Luật sư Bùi Đình Ứng – Đoàn Luật sư TP Hà Nội nhận định, trước đây, hành vi đổ trộm phế thải xây dựng thường chỉ bị xử phạt vi phạm hành chính. Mức phạt tiền, dù đã được nâng lên theo các nghị định mới, vẫn bị nhiều đối tượng vận chuyển coi là quá nhẹ so với lợi nhuận thu được. Một chuyến xe tải đổ trộm có thể tiết kiệm được hàng triệu đồng chi phí vận chuyển và phí xử lý tại bãi rác quy định. Do đó, nhiều chủ xe sẵn sàng nộp phạt rồi... đổ tiếp. Tâm lý "nhờn luật" này chính là nguyên nhân khiến nạn đổ trộm lan rộng. Theo chuyên gia pháp lý này, việc cơ quan chức năng khởi tố hình sự vụ việc đổ trộm PTXD tại Bát Tràng không chỉ thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật mà còn mang tính răn đe rất cao. Nó gửi đi một thông điệp rõ ràng rằng môi trường không phải là nơi để trục lợi và những hành vi hủy hoại hệ thống thủy lợi, đê điều sẽ phải trả giá bằng trách nhiệm hình sự chứ không chỉ là những biên lai phạt tiền. Động thái này được người dân và các chuyên gia môi trường đánh giá rất cao, kỳ vọng sẽ làm chùn tay những đối tượng đang có ý định biến sông ngòi thành bãi thải trong cao điểm cuối năm này.

Địa điểm đổ, san lấp trạc thải trái phép tại xã Bát Tràng - vụ án vừa được cơ quan công an khởi tố hình sự (Ảnh: Công an TP Hà Nội).

Nút thắt hạ tầng và tư duy "chôn lấp"

Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, việc xử lý mạnh tay chỉ là phần ngọn của vấn đề. Câu hỏi đặt ra là: Tại sao các nhà thầu, đơn vị vận chuyển lại liều lĩnh đổ trộm? Nguyên nhân sâu xa nằm ở sự thiếu hụt trầm trọng các điểm tập kết, xử lý PTXD hợp pháp và thuận tiện. Hà Nội hiện có rất ít bãi chứa PTXD được quy hoạch bài bản như bãi Nguyên Khê, Vân Nội hay một số điểm nghiền nhỏ lẻ. Các bãi này thường xuyên rơi vào tình trạng quá tải hoặc nằm ở các vị trí xa trung tâm thành phố. Với đặc thù giao thông Hà Nội thường xuyên ùn tắc, việc một chiếc xe tải nhỏ phải di chuyển hàng chục cây số để đổ một khối lượng phế thải nhỏ là bài toán không kinh tế đối với người dân và đơn vị vận chuyển. Khi cung không đủ cầu, cộng với chi phí tuân thủ quy định quá cao, "thị trường đen" của việc đổ trộm phế thải nảy sinh như một quy luật tất yếu. Thêm vào đó, công nghệ xử lý PTXD tại Việt Nam nhìn chung vẫn còn lạc hậu, chủ yếu dựa vào phương pháp chôn lấp truyền thống. Cách làm này không chỉ tốn diện tích đất đai – thứ tài nguyên quý giá nhất tại các đô thị – mà còn lãng phí một nguồn tài nguyên tái chế khổng lồ. Bê tông, gạch vỡ thực chất là nguyên liệu đầu vào tuyệt vời cho việc sản xuất vật liệu san lấp hoặc gạch không nung, nhưng chúng ta đang vùi lấp chúng xuống lòng đất, vừa gây ô nhiễm vừa lãng phí.

Trước áp lực ngày càng lớn, TP Hà Nội đã có những bước chuyển mình đáng ghi nhận trong công tác quản lý chất thải rắn xây dựng. Điểm sáng lớn nhất chính là việc UBND Thành phố đã ban hành các văn bản hướng dẫn và quy hoạch mạng lưới các điểm trung chuyển, xử lý đến năm 2030, tầm nhìn 2050. Theo các chuyên gia môi trường, đây là cơ sở pháp lý quan trọng để gỡ "nút thắt" đầu ra cho phế thải. Điểm đột phá trong tư duy quản lý mới là sự phân cấp mạnh mẽ về cho các quận, huyện. Thay vì trông chờ vào các bãi rác tập trung khổng lồ của TP, mỗi quận, huyện giờ đây chủ động bố trí các điểm tập kết, trung chuyển tạm thời trên địa bàn mình quản lý. Điều này giúp rút ngắn quãng đường vận chuyển, giảm chi phí cho người dân và tăng cường khả năng kiểm soát của chính quyền địa phương. Khi có các điểm đổ thải hợp pháp ngay trong khu vực, lý do "không biết đổ đi đâu" của các đối tượng vi phạm sẽ không còn đứng vững. Quan trọng hơn, định hướng xử lý đang chuyển dịch mạnh mẽ từ chôn lấp sang tái chế, phù hợp với xu hướng kinh tế tuần hoàn. Một số mô hình trạm nghiền phế thải lưu động hoặc cố định đã bắt đầu được thí điểm và cho thấy hiệu quả tích cực. Tại các trạm này, những khối bê tông, gạch đá to lớn được đưa vào máy nghiền, sàng lọc để trở thành cát nhân tạo, đá dăm dùng cho san lấp mặt bằng hoặc cốt liệu cho bê tông mác thấp.

Các chuyên gia môi trường cho rằng, công nghệ nghiền và tái chế PTXD hiện nay đã rất phát triển, hoàn toàn có thể xử lý ngay tại công trường hoặc các điểm tập kết nhỏ gọn, giảm thiểu bụi và tiếng ồn. Việc coi PTXD là tài nguyên thay vì rác thải không chỉ giải quyết bài toán môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế, giảm bớt áp lực khai thác cát sỏi tự nhiên vốn đang cạn kiệt. Để giải quyết bài toán PTXD trong thời gian tới, đặc biệt là giai đoạn cao điểm cuối năm, sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị là vô cùng cần thiết. Bên cạnh việc duy trì sự nghiêm minh của pháp luật thông qua các chế tài mạnh như vụ án Bát Tràng, các địa phương cần khẩn trương rà soát, bố trí các điểm tập kết tạm thời để đáp ứng nhu cầu cấp thiết của người dân.

Quý Nguyễn