Đầu tư công – bệ phóng cho mục tiêu tăng trưởng hai con số

Giải phóng điểm nghẽn

Chỉ còn gần một tháng nữa (30/1/2026) là đến thời hạn cuối cùng để các Bộ, ngành, địa phương hoàn thành việc giải ngân vốn đầu tư công của kế hoạch năm 2025 theo Nghị định mới, tuy nhiên bức tranh giải ngân đầu tư công vẫn đang tồn tại những gam màu xám. Tính đến ngày 18/12/2025, mới có trên 603.602 tỷ đồng vốn đầu tư công được giải ngân, đạt 66,1% kế hoạch. Như vậy, để hoàn thành 95% - 100% kế hoạch giải ngân đầu tư công trong năm nay là áp lực rất lớn, nền kinh tế sẽ phải hấp thụ thêm khoảng 400 nghìn tỷ đồng nữa. Việc này cho thấy các điểm nghẽn cản trở, kìm hãm đầu tư công vẫn chưa được giải phóng hoàn toàn.

Nhiều chuyên gia nhận định, đầu tư công hiện nay đang tồn tại ba điểm nghẽn cốt lõi, đó là: Vướng mắc về thể chế, giải phóng mặt bằng (vướng ở khâu xác định giá đất, thỏa thuận đền bù cho người dân; thủ tục hành chính phức tạp, khiến việc bàn giao mặt bằng kéo dài, ảnh hưởng đến tiến độ thi công) và khó khăn đến từ khâu thực thi trực tiếp tại chính quyền địa phương.

Sự khan hiếm nguồn cung, giá vật liệu xây dựng đang là rào cản trên đường đua “cán đích” của các dự án đầu tư công

Tuy nhiên, theo ông Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP Hồ Chí Minh, vấn đề nhức nhối nhất hiện nay tác động trực tiếp đến tiến độ về đích của các dự án đầu tư công đó chính là giá nguyên vật liệu.

“Phần lớn các hợp đồng đầu tư công hiện nay là hợp đồng trọn gói hoặc bị khóa cứng đơn giá, dẫn đến sự chênh lệch quá lớn giữa giá vật liệu ngoài thị trường và đơn giá được quy định trong hợp đồng, có thời điểm giá cát trên thị trường cao gần gấp đôi so với đơn giá của nhà nước. Việc này khiến các nhà thầu rơi vào tình cảnh rất khó khăn, không thể tiếp tục triển khai công việc”, ông Thuận nói.

Nguyên nhân dẫn đến sự chậm trễ của đầu tư công không chỉ đến từ yếu tố chủ quan như công tác lập kế hoạch chưa sát thực tế hoặc tâm lý sợ sai, thiếu quyết liệt của một số Bộ, ngành địa phương, TS Cấn Văn Lực, Thành viên Tổ tư vấn Chính sách của Thủ tướng cũng nhận định, điểm nghẽn lớn nhất và là “nút thắt cổ chai bóp nghẹt” tiến độ đầu tư công nằm ở nguồn cung vật liệu xây dựng. Thực tế cho thấy, đã có không ít các dự án lớn, trọng điểm quốc gia rơi vào tình trạng thiếu trầm trọng các vật liệu cát, đá và vật liệu san lấp.

“Nhu cầu thực tế thì vô cùng cấp bách, nhưng khả năng đáp ứng lại bị trói buộc bởi các quy định, thủ tục cấp phép khai thác và cơ chế pháp lý chồng chéo, trong khi đó năng lực khai thác, cung ứng của doanh nghiệp không hề yếu kém. Dẫn đến hậu quả là giá vật liệu leo thang, trong khi khung pháp lý điều chỉnh giá lại phản ứng quá chậm so với thị trường. Điểm nghẽn này, nếu không được xử lý một cách triệt để, chắc chắn sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu giải ngân 100% vốn đầu tư công của năm 2026 và làm tăng chi phí vốn cũng như chi phí cơ hội của các doanh nghiệp công - tư, nhà thầu, nhà cung ứng... tham gia trong chuỗi của dự án”, ông Lực nhấn mạnh.

Sự khan hiếm nguồn cung vật liệu xây dựng đang là rào cản trong giai đoạn “cán đích” của các dự án đầu tư công. Việc này ảnh hưởng rất lớn đến các doanh nghiệp đang thi công giai đoạn “nước rút”, nếu không được tháo gỡ kịp thời thì tiến độ về đích của các công trình chắc chắn không thể hoàn thành như đúng thời gian đề ra.

Giải quyết tận gốc các điểm nghẽn

Cát, đá, sỏi, đất san lấp… chỉ là những vật liệu xây dựng thông thường, nhưng tại sao lại luôn trở nên khan hiếm, nhất là lại khan hiếm và tăng giá vào dịp cuối năm. Như vậy, có hay không việc “găm hàng” vật liệu xây dựng để đầu cơ, thổi giá từ các doanh nghiệp khai thác vật liệu xây dựng và bán ra thị trường. Ông Phạm Viết Thuận cho rằng, đây là vấn đề mà các cơ quan quản lý Nhà nước cần phải xem xét, nhìn nhận để đưa vật liệu xây dựng thông thường trở về đúng với bản chất vốn có của nó.

“Khi Nhà nước giao quyền quản lý và khai thác khoáng sản, vật liệu xây dựng cho các địa phương, cần có cơ chế kiểm soát chặt chẽ sản lượng khai thác, đầu ra của quá trình khai thác và sử dụng tài nguyên, bảo đảm phục vụ nhu cầu thực tế, tránh hiện tượng khan hiếm hoặc thừa thãi. Tăng cường công tác quản lý hoạt động khai thác các mỏ theo những nội dung đã được cho phép trong giấy phép khai thác, để việc khai thác tài nguyên được sử dụng hợp lý, tiết kiệm, hiệu quả và bảo vệ môi trường”, ông Thuận nhấn mạnh.

Cần một cơ chế đơn giá linh hoạt, để bảo đảm nguyên tắc lợi ích hài hòa và rủi ro chia sẻ giữa Nhà nước và doanh nghiệp

Để giải quyết bài toán vật liệu xây dựng, theo ông Trần Ngọc Liêm, Giám đốc VCCI khu vực TP Hồ Chí Minh, cần có một tư duy quy hoạch mang tính chủ động và đi trước một bước.

“Chúng ta không thể đợi đến khi dự án bắt đầu triển khai rồi mới vội vàng đi tìm nguồn cung vật liệu. Cần trao cơ hội cho doanh nghiệp tư nhân tham gia chuẩn bị nguồn lực dài hạn thay vì chỉ cho phép khai thác mang tính vụn vặt theo từng dự án nhỏ lẻ như hiện nay. Đã có không ít doanh nghiệp phải từ bỏ dự án vì giá nguyên vật liệu trên thực tế tăng quá cao so với đơn giá của nhà nước. Do đó, cần một cơ chế đơn giá linh hoạt và sát với giá thị trường hơn, để bảo đảm nguyên tắc lợi ích hài hòa và rủi ro chia sẻ giữa Nhà nước và doanh nghiệp thi công”, ông Liêm nêu quan điểm.

Trong bối cảnh khối lượng công việc còn lớn, thời gian còn lại không nhiều, các công trình dự án trọng điểm đầu tư công đang vào giai đoạn “nước rút”, việc tăng tốc giải ngân vốn đầu tư công được xem là “đòn bẩy” quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo động lực phát triển hạ tầng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Việc giải ngân 100% vốn đầu tư công không chỉ là lời hứa về sự nỗ lực thực hiện tăng trưởng và phát triển, mà còn là tinh thần cải cách cơ chế trên cơ sở thẳng thắn nhận diện, tháo gỡ những điểm nghẽn kìm hãm đầu tư công từ nhiều năm nay của Chính phủ.

Nếu năm nay, giải ngân thành công 95%-100% vốn đầu tư công – sẽ là bài học quý giá cho năm 2026, giúp Chính phủ, các Bộ, ngành, địa phương rút kinh nghiệm - là cơ sở để hoạch định Kế hoạch Đầu tư công trung hạn 2026-2030 hiệu quả hơn, bảo đảm nguồn lực được sử dụng đúng mục tiêu, đúng thời hạn. Đó cũng là thước đo năng lực quản trị, trách nhiệm, hiệu quả điều hành của Chính phủ, từng Bộ, ngành, địa phương trong việc nỗ lực phát triển kinh tế đất nước và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Lê Thanh-CTV Phượng Ngọc/VOV.VN