Đầu tư công: Chiến lược vốn mồi thông minh

Khép lại năm 2025, TP.HCM đạt tỉ lệ giải ngân khoảng 60% trong tổng vốn hơn 152.000 tỉ đồng. TP đã có những bước tiến bộ nhưng vẫn còn nhiều trăn trở về điểm nghẽn mặt bằng và cơ chế.

Bệ đỡ để kích hoạt khu vực tư nhân

Ông PHẠM BÌNH AN, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM.

Bước sang năm 2026, tư duy đầu tư công cần có sự chuyển mình ngoạn mục. Chúng ta cần chuyển từ áp lực chạy đua số liệu “tỉ lệ hoàn thành” sang chiến lược “vốn mồi” thông minh. Mục tiêu là kiến tạo hệ sinh thái để dòng vốn Nhà nước thực sự dẫn dắt, lan tỏa mạnh mẽ vào dòng chảy kinh tế.

Đầu tư công từ lâu được xác định là một trong những trụ cột tăng trưởng quan trọng bậc nhất của TP.HCM. Tuy nhiên, thực tế đã thành thông lệ là cứ đến những tháng cuối năm, cả hệ thống chính trị lại phải căng mình chạy đua để hoàn thành kế hoạch. Thước đo chủ yếu vẫn là đạt được bao nhiêu phần trăm con số đã đề ra.

Năm 2025, TP.HCM tiếp tục là địa phương được phân bổ vốn lớn nhất cả nước. Tỉ lệ giải ngân ước tính đạt 60% là nỗ lực đáng ghi nhận so với năm 2024, nhưng đích đến hoàn thành 100% kế hoạch vẫn là bài toán nan giải. Nguyên nhân cũ vẫn còn nguyên tính thời sự. Đó là vướng mắc giải phóng mặt bằng, chất lượng thể chế quản lý chưa cao. Đặc biệt, tư duy đầu tư còn dàn trải, thiếu tính định hướng liên kết vùng.

Năm nay chúng ta cần xác lập một tâm thế khác. Vai trò của đầu tư công không thể chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ tăng trưởng ngắn hạn mà phải trở thành bệ đỡ chiến lược để kích hoạt khu vực tư nhân. Để làm được điều đó, mỗi đồng vốn bỏ ra phải trả lời sòng phẳng bốn câu hỏi: Năm năm tới ưu tiên cái gì; tại sao chọn lĩnh vực đó; ai sẽ làm cùng và thước đo hiệu quả thực sự là gì ngoài câu chuyện tiến độ.

Ba đột phá

Để dòng vốn đầu tư công giai đoạn tới thực sự hiệu quả, việc xây dựng dự án cần xoay trục quanh ba yếu tố cốt lõi.

Thứ nhất, đầu tư công phải là nhân tố kích hoạt hệ sinh thái. Đơn cử như metro hay đường vành đai, không chỉ là làm đường mà phải quy hoạch ngay đô thị vùng phụ cận (TOD) để khai thác thương mại. Hay đầu tư hạ tầng số, trung tâm dữ liệu công phải là nền tảng để doanh nghiệp khai thác, phát triển kinh tế số.

Thứ hai, định vị lại vai trò vốn mồi trong PPP. Ngân sách chỉ nên làm phần hạ tầng khung, những hạng mục nền tảng không sinh lời trực tiếp. Phần còn lại là những hạng mục tạo ra giá trị gia tăng, hãy để tư nhân tham gia qua các hình thức BT, BOT. Lúc này, đầu tư công đóng vai trò dẫn dắt, sau đó nhường sân lại cho tư nhân khai thác theo quy trình công khai, minh bạch.

Ảnh: HÀ THANH

Thứ ba, thay đổi thước đo đánh giá. Cần một bộ tiêu chí lựa chọn dự án dựa trên mức độ phù hợp chiến lược và khả năng dẫn dắt tư nhân, chứ không chỉ là giải ngân được bao nhiêu. TP.HCM cần một bộ phận chuyên trách để đánh giá độc lập các dự án này, chấp nhận dành nhiều thời gian hơn ở khâu chuẩn bị nhưng chắc chắn và hiệu quả hơn.

Một điểm sáng đầy hy vọng cho năm mới là ngân sách dành cho khoa học công nghệ (KHCN) trong năm năm tới đã tăng lên mức 3,4%, gần gấp đôi mức trung bình các năm trước. Đây là nguồn nhiên liệu quý giá để tái cấu trúc nền kinh tế.

Tuy nhiên, tiền nhiều mà không tiêu được thì cũng lãng phí. Cần mạnh dạn tháo gỡ thủ tục, thành lập các quỹ đầu tư mạo hiểm của Nhà nước để chấp nhận rủi ro, nuôi dưỡng đổi mới sáng tạo. Hợp tác công tư trong KHCN phải được đẩy mạnh để thị trường hóa các sản phẩm nghiên cứu. Điều này giúp TP.HCM vươn mình dựa trên các trụ cột mới là xanh, số và công nghệ cao.

Bài toán vốn và tư duy trọng điểm

Nhìn vào bức tranh tài chính trung hạn giai đoạn 2026-2030, thách thức là không nhỏ. Nhu cầu vốn của TP.HCM lên tới hơn 1,3 triệu tỉ đồng nhưng khả năng cân đối của ngân sách địa phương chỉ dừng ở mức 975.000 tỉ đồng. Ngay trong kế hoạch năm 2026, theo Quyết định 2691/QĐ-TTg, tổng vốn phân bổ thực tế chỉ gần 147.600 tỉ đồng.

PHẠM BÌNH AN, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM