Vì sao người Trung Quốc đổ xô 'vơ vét' nhiệt kế thủy ngân?

Từ 2026, Trung Quốc sẽ chính thức cấm sản xuất nhiệt kế và máy đo huyết áp chứa thủy ngân. Thông tin này khiến không ít người dân đổ xô tìm mua trước thời điểm ngừng sản xuất, khiến nguồn cung trở nên khan hiếm và giá bán trên thị trường bị đẩy lên cao hơn so với trước.

Trả lời phỏng vấn Khoa học và Công nghệ Nhật báo, các chuyên gia cho biết việc cấm sản xuất là bước đi cụ thể nhằm thực hiện Công ước Minamata về thủy ngân, đồng thời thể hiện định hướng đề cao bảo vệ môi trường và an toàn y tế.

Công ước này yêu cầu các quốc gia kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác, sử dụng thủy ngân, đồng thời từng bước loại bỏ các sản phẩm y tế và hàng tiêu dùng có chứa chất này. Nhiệt kế thủy ngân là một trong những sản phẩm phổ biến thuộc diện phải loại bỏ.

Nhiều điểm hạn chế

Giáo sư Du Lôi, Học viện Hóa học và Vật liệu, Đại học Dương Châu, cho biết thủy ngân là kim loại duy nhất tồn tại ở trạng thái lỏng ở nhiệt độ thường, có độc tính mạnh và gần như không thể phân hủy trong môi trường tự nhiên.

Theo ông, một nhiệt kế thủy ngân tiêu chuẩn chứa khoảng 1 gram thủy ngân. Khi thiết bị bị vỡ, thủy ngân có thể bay hơi thành khí độc không màu, không mùi. Trong một căn phòng có thể tích khoảng 50 m³, nồng độ hơi thủy ngân có thể nhanh chóng tăng lên 22 mg/m³, cao hơn rất nhiều so với ngưỡng 1 mg/m³ có thể gây ngộ độc cấp tính.

Nhiệt kế thủy ngân khi bị vỡ gây tác động đến sức khỏe người. Ảnh: The Paper.

Nếu hít phải hơi thủy ngân ở nồng độ cao, người tiếp xúc có nguy cơ tổn thương hệ thần kinh trung ương và chức năng thận. Đối với trẻ em và phụ nữ mang thai, phơi nhiễm thủy ngân còn có thể gây chậm phát triển hoặc dị tật thai nhi.

Không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe con người, thủy ngân từ nhiệt kế vỡ nếu xâm nhập đất hoặc nguồn nước còn có thể chuyển hóa thành methyl thủy ngân, dạng có độc tính cao hơn, gây tác động lâu dài đến hệ sinh thái.

Bên cạnh đó, nhược điểm về thời gian đo cũng khiến nhiệt kế thủy ngân dần bộc lộ hạn chế. Theo ông Lữ Phúc Lâm, Trưởng khoa Cấp cứu Bệnh viện Tây Nam, cơ sở Giang Bắc thuộc Đại học Quân y Lục quân, người bệnh thường phải giữ yên trong 5-10 phút để có kết quả, điều này đặc biệt bất tiện trong cấp cứu hoặc khi cần sàng lọc thân nhiệt số lượng lớn.

Ông Lữ Phúc Lâm cũng cho biết trong thực hành lâm sàng từng ghi nhận nhiều trường hợp rủi ro như trẻ vị thành niên cắn vỡ nhiệt kế, nuốt phải thủy ngân gây tổn thương đường tiêu hóa; uống nước bị nhiễm bẩn do nhiệt kế vỡ dẫn đến tiêu chảy; hoặc người dọn dẹp mảnh vỡ bị đứt tay và có nguy cơ nhiễm độc.

Theo vị chuyên gia, dù nhiệt kế thủy ngân có ưu điểm về độ chính xác cao và chi phí thấp, những rủi ro tiềm ẩn khiến sản phẩm này ngày càng không còn phù hợp với xu hướng phát triển của thiết bị y tế hiện đại, vốn đặt trọng tâm vào an toàn, thân thiện môi trường và tính thông minh.

Giải pháp thay thế

Về các giải pháp thay thế, giới chuyên môn cho rằng nhiệt kế thủy ngân từng được xem là “chuẩn vàng” vì dựa trên nguyên lý giãn nở nhiệt, với sai số khoảng ±0,1°C và khả năng giữ ổn định chỉ số sau khi rời cơ thể.

Tuy nhiên, ông Mã Thành, Phó bộ môn Hóa phân tích, Đại học Dương Châu, nhận định các sản phẩm mới cần vừa duy trì được ưu thế về độ chính xác, vừa đảm bảo an toàn trong sử dụng. Theo ông, nhiệt kế điện tử đang dần trở thành lựa chọn thay thế lý tưởng vì không chứa thủy ngân, qua đó loại bỏ nguy cơ ô nhiễm từ gốc.

Ông Mã Thành cho biết nhiệt kế điện tử hiện được chia thành hai nhóm chính. Nhóm không tiếp xúc, bao gồm súng đo trán và đo tai, sử dụng nguyên lý cảm biến hồng ngoại để đo nhanh nhiệt độ bề mặt. Tuy nhiên, kết quả có thể chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường xung quanh; mồ hôi trên trán hoặc ống tai không sạch cũng có thể gây sai lệch.

Trong khi đó, nhóm tiếp xúc có cách sử dụng tương tự nhiệt kế thủy ngân, có thể đo ở miệng, nách hoặc hậu môn. Thiết bị sử dụng cảm biến nhiệt để chuyển tín hiệu thành số đo hiển thị dạng kỹ thuật số, toàn bộ quá trình chỉ mất khoảng 15 giây. Các sản phẩm chất lượng cao có độ chính xác tiệm cận nhiệt kế thủy ngân, đồng thời nâng cao hiệu quả phân luồng cấp cứu và sàng lọc diện rộng, cơ bản đáp ứng nhu cầu lâm sàng và sử dụng hàng ngày.

Nhiệt kế điện tử được xem là giải pháp phù hợp. Ảnh: Freepik.

Ngoài nhiệt kế điện tử, giáo sư Du Lôi cho rằng nhiệt kế hợp kim gali-indi-thiếc cũng có tiềm năng thay thế. Loại nhiệt kế này sử dụng hợp kim không độc thay cho thủy ngân, có ưu điểm không bay hơi và thân thiện với môi trường.

Nhờ đặc tính giãn nở nhiệt tuyến tính và ổn định, hiệu năng đo của hợp kim này khá tương đồng với nhiệt kế thủy ngân; cách đọc, thời gian đo và tư thế sử dụng cũng gần như tương tự, phù hợp với thói quen lâu năm của người dân.

Tuy nhiên, giáo sư Du Lôi cũng chỉ ra rằng công nghệ và hệ sinh thái sản xuất của nhiệt kế hợp kim này vẫn chưa thực sự hoàn thiện, mức độ nhận diện trên thị trường còn thấp. Do hợp kim gali có tính “bám ướt” mạnh trên thành kính, nếu quy trình sản xuất không được kiểm soát chặt, có thể xuất hiện hiện tượng cột chất lỏng bị đứt đoạn hoặc số đo không liên tục.

Thêm vào đó, tiêu chuẩn ngành chưa thống nhất và mức độ chấp nhận của hệ thống y tế cũng như người tiêu dùng còn hạn chế. Theo ông, cần thí điểm trước tại các cơ sở y tế, từng bước đưa sản phẩm vào danh mục vật tư được bảo hiểm chi trả hoặc hỗ trợ mua sắm cho hộ gia đình để tiến tới thay thế rộng rãi.

Ông cũng lưu ý rằng gali và indi là nguồn tài nguyên chiến lược, hàm lượng trong hợp kim khá cao, vì vậy cần tăng cường quản lý và cân nhắc kiểm soát xuất khẩu để tránh thất thoát tài nguyên.

Kỳ Duyên