Đầu tư công: Đừng để giải ngân trở thành đích đến

Thước đo cuối cùng của đầu tư công không phải là tỷ lệ giải ngân, mà là giá trị phát triển được tạo ra từ mỗi đồng vốn ngân sách - Ảnh minh họa

Tăng tốc về đích, nhưng chưa thể chủ quan

Hai tháng cuối năm là giai đoạn quyết định đối với việc thực hiện kế hoạch đầu tư công năm 2026. Sau những chuyển biến tích cực trong tháng 10, tiến độ giải ngân tiếp tục được cải thiện trong tuần đầu tháng 11. Theo báo cáo nhanh của Bộ Tài chính, lũy kế đến hết ngày 05/11, cả nước giải ngân 717.161,3 tỷ đồng vốn đầu tư công nguồn ngân sách nhà nước, đạt 74,37% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. So với ngày 29/10, số vốn giải ngân tăng thêm 25.338,1 tỷ đồng chỉ trong một tuần.

Kết quả này cho thấy nỗ lực tăng tốc trong giai đoạn cuối năm. Đến hết tháng 10/2026, cả nước giải ngân 708.567,4 tỷ đồng, đạt 74,1% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, cao hơn 19,7 điểm phần trăm về tỷ lệ và tăng 217.524,1 tỷ đồng về số tuyệt đối so với cùng kỳ năm 2025. Riêng tháng 10, số vốn giải ngân đạt khoảng 65,5 nghìn tỷ đồng.

Tuy nhiên, cần thống nhất cơ sở so sánh khi đánh giá kết quả. Tỷ lệ 74,37% đến ngày 05/11 được tính trên kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Nếu loại trừ 30.675,4 tỷ đồng vốn ngân sách địa phương tiết kiệm 5% chi đầu tư công, dự kiến bố trí cho Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, tỷ lệ giải ngân đạt 76,8%. Hai cách tính có cùng lượng vốn đã giải ngân nhưng khác mẫu số, do đó cần được sử dụng nhất quán.

Năm 2026, tổng kế hoạch vốn đầu tư công được Quốc hội quyết định là 1.105.823,4 tỷ đồng, trong đó kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao là 964.354,3 tỷ đồng. Đây là nguồn lực lớn để thúc đẩy tăng trưởng, hoàn thiện kết cấu hạ tầng và tạo thêm năng lực sản xuất cho nền kinh tế. Vì vậy, giải ngân không đơn thuần là chỉ tiêu tài chính - ngân sách, mà còn phản ánh khả năng tổ chức thực hiện các mục tiêu phát triển.

Dẫu vậy, tỷ lệ bình quân 74,37% chưa phản ánh đầy đủ bức tranh thực hiện kế hoạch vốn. Điều đáng quan tâm không chỉ là cả nước giải ngân được bao nhiêu, mà còn là vì sao trong cùng cơ chế và thời hạn thực hiện, có đơn vị đạt kết quả cao, trong khi nhiều nơi vẫn chậm trễ.

Sự phân hóa cho thấy năng lực thực thi không đồng đều

Theo số liệu đến hết ngày 05/11, có 6 bộ, cơ quan trung ương và 16 địa phương đạt tỷ lệ giải ngân từ mức bình quân chung trở lên. Ngược lại, 27 bộ, cơ quan trung ương và 18 địa phương có tỷ lệ thấp hơn mức bình quân. Đáng chú ý, 5 bộ, cơ quan trung ương giải ngân dưới 20%, gồm: Bộ Dân tộc và Tôn giáo (17,1%), Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (16,3%), Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (12,4%), Bộ Khoa học và Công nghệ (10%) và Liên minh Hợp tác xã Việt Nam (chưa giải ngân).

Sự phân hóa này cho thấy năng lực tổ chức thực hiện giữa các đơn vị chưa đồng đều, đồng thời đặt ra yêu cầu làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể. Tỷ lệ giải ngân thấp có thể xuất phát từ đặc thù dự án, quy mô vốn hoặc những yếu tố khách quan như mặt bằng, vật liệu, thời tiết. Nhưng nếu tình trạng chậm trễ kéo dài, lặp lại qua nhiều kỳ báo cáo, cần xem xét chất lượng chuẩn bị đầu tư, năng lực điều hành và khả năng phối hợp, xử lý công việc của chủ đầu tư, ban quản lý dự án và cơ quan có thẩm quyền.

Thực tế, giải phóng mặt bằng vẫn là điểm nghẽn tại nhiều dự án. Việc xác định nguồn gốc, tình trạng pháp lý của đất, giá bồi thường và tạo sự đồng thuận của người dân có thể kéo dài, khiến mặt bằng không được bàn giao đồng bộ. Khi thiếu mặt bằng sạch, nhà thầu khó tổ chức thi công liên tục, khối lượng hoàn thành không đạt kế hoạch và vốn không thể thanh toán theo tiến độ.

Nguồn cung và giá vật liệu xây dựng, nhất là đất đắp, cát, đá phục vụ các công trình giao thông, cũng gây áp lực. Biến động chi phí nhiên liệu, vận chuyển, nhân công cùng thời tiết bất lợi tại một số địa bàn tiếp tục ảnh hưởng đến tiến độ. Bên cạnh đó, những hạn chế trong chuẩn bị đầu tư, hoàn thiện thủ tục, điều chỉnh dự án và phối hợp giữa các cơ quan vẫn chưa được khắc phục triệt để. Với dự án sử dụng vốn ODA, quy trình điều chỉnh và thủ tục liên quan đến đối tác nước ngoài có thể kéo dài; ở một số nơi, hồ sơ thanh toán chưa hoàn thiện kịp thời, năng lực chủ đầu tư chưa đáp ứng yêu cầu hoặc nguồn thu từ đất không đạt dự kiến, ảnh hưởng đến khả năng cân đối vốn.

Một vấn đề đáng chú ý khác là khâu phân bổ vốn. Đến hết ngày 05/11, các bộ, cơ quan trung ương và địa phương đã phân bổ chi tiết 1.007.393,7 tỷ đồng, nhưng vẫn còn 16.184,2 tỷ đồng vốn ngân sách trung ương chưa được phân bổ chi tiết, thuộc 9 bộ, cơ quan trung ương và 23 địa phương. Điều đó cho thấy, bên cạnh khâu giải ngân, công tác chuẩn bị và phân bổ vốn vẫn còn những phần việc chưa hoàn tất.

Bài toán đầu tư công vì thế không chỉ là có vốn hay không, mà là đưa vốn đến đúng dự án, đúng thời điểm và bảo đảm dự án đủ điều kiện triển khai. Vốn chưa được phân bổ chi tiết chưa thể phát huy tác dụng; vốn đã phân bổ nhưng dự án chưa có mặt bằng, chưa hoàn thiện thủ tục hoặc chưa có khối lượng thực hiện cũng chưa thể chuyển hóa thành giá trị phát triển.

Cẩn trọng với áp lực dồn tiến độ cuối năm

Thời hạn giải ngân càng gần, áp lực hoàn thành kế hoạch vốn càng lớn. Quyết liệt trong chỉ đạo, điều hành là cần thiết, nhưng nếu chỉ tập trung vào tỷ lệ mà buông lỏng kiểm soát quá trình triển khai, nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng công trình, chi phí và hiệu quả sử dụng vốn sẽ gia tăng.

Việc dồn khối lượng thi công và hồ sơ thanh toán vào cuối năm có thể tạo áp lực lên công tác nghiệm thu, kiểm soát chất lượng và xác nhận khối lượng hoàn thành. Khi nhiều dự án cùng tăng tốc, nếu giám sát không theo kịp, sai sót trong hồ sơ, nghiệm thu thiếu chặt chẽ hoặc thanh toán không tương xứng với khối lượng thực tế có thể phát sinh.

Áp lực tiến độ cũng có thể khiến một số chủ thể xem nhẹ chất lượng chuẩn bị dự án, điều chỉnh thiết kế hoặc biện pháp thi công chưa phù hợp. Với công trình hạ tầng, hạn chế về chất lượng không chỉ làm tăng chi phí sửa chữa, bảo trì mà còn ảnh hưởng đến an toàn khai thác và tuổi thọ công trình. Dự án giải ngân hết vốn nhưng phải khắc phục nhiều lần hoặc không đạt công năng như dự kiến không thể được xem là thành công.

Cần khẳng định, giải ngân không đồng nghĩa với hiệu quả. Đây là chỉ tiêu phản ánh tiến độ đưa nguồn lực vào thực hiện dự án, chưa đủ để chứng minh mục tiêu đầu tư đã đạt được. Một công trình có thể giải ngân cao nhưng chậm đưa vào sử dụng; dự án hoàn thành nhưng thiếu kết nối với hạ tầng liên quan; tài sản hình thành từ vốn đầu tư công nhưng khai thác dưới công suất. Những trường hợp đó đều làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Ở chiều ngược lại, cũng không nên đánh đồng mọi trường hợp giải ngân thấp với yếu kém hoặc thiếu trách nhiệm. Cần phân định rõ nguyên nhân khách quan, chủ quan, đánh giá khả năng hoàn thành và lựa chọn phương án điều hành phù hợp. Dự án có khả năng giải ngân cần được tập trung tháo gỡ; dự án không thể thực hiện đúng kế hoạch phải được rà soát, đề xuất điều chuyển vốn theo đúng thẩm quyền, tránh để nguồn lực tiếp tục nằm chờ.

Đặc biệt, vốn các năm trước được phép kéo dài thời gian thực hiện và giải ngân sang năm 2026 cũng cần được quan tâm. Đến hết tháng 10, số vốn này mới giải ngân 67.519,4 tỷ đồng, đạt 49% kế hoạch được phép kéo dài là 137.710,2 tỷ đồng. Thời hạn giải ngân kết thúc ngày 31/12/2026, tạo thêm áp lực đối với công tác điều hành.

Hai tháng cuối năm vì thế không chỉ là chặng nước rút hoàn thành chỉ tiêu, mà còn là phép thử về năng lực điều hành, kỷ luật thực thi và chất lượng quản trị dự án. Tốc độ phải đi cùng chất lượng; giải ngân phải gắn với khối lượng thực tế; hoàn thành kế hoạch vốn phải hướng đến mục tiêu công trình phát huy công năng và nguồn lực tạo ra giá trị.