Đầu tư phòng thí nghiệm gắn với nhiệm vụ nghiên cứu

Nhu cầu sử dụng phòng thí nghiệm công nghệ cao ngày càng lớn, nhất là trong các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học và vật liệu mới. Tuy nhiên, hạ tầng nghiên cứu tại Việt Nam vẫn phân tán, nhiều thiết bị xuống cấp, chậm được đầu tư và thiếu kinh phí vận hành. Trước thực tế này, Bộ Khoa học và Công nghệ định hướng thay đổi cách đầu tư, lấy nhu cầu nghiên cứu và nhiệm vụ khoa học làm căn cứ, đồng thời tính toán chi phí trong toàn bộ vòng đời phòng thí nghiệm.

Phòng thí nghiệm trọng điểm Đại học Quốc gia TPHCM Công nghệ Hóa học và Dầu khí. Ảnh: VNUHCM.

Phòng thí nghiệm trọng điểm Đại học Quốc gia TPHCM Công nghệ Hóa học và Dầu khí. Ảnh: VNUHCM.

Không thể chỉ đầu tư thiết bị

Theo kết quả khảo sát 113 cơ sở trọng điểm thuộc 23 đầu mối lớn được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, trong số 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được đầu tư giai đoạn 2000-2013, có tới 78% thiết bị đã sử dụng trên 10 năm. Khoảng 30% cơ sở được khảo sát hoạt động dưới 50% công suất hoặc chưa đạt hiệu quả do thiếu kinh phí duy trì và kết nối với nhu cầu thị trường. Những con số này phản ánh một nghịch lý: trong khi nhiều lĩnh vực nghiên cứu đang cần thiết bị hiện đại, không ít hạ tầng đã được đầu tư lại chưa được khai thác tương xứng.

Vấn đề không chỉ nằm ở tuổi đời thiết bị mà còn ở cách thức tổ chức đầu tư. Trong một số trường hợp, phòng thí nghiệm được xây dựng theo dự án riêng lẻ, thiếu sự liên kết với các nhóm nghiên cứu, nhiệm vụ khoa học và nhu cầu của doanh nghiệp. Sau khi hoàn thành mua sắm, kinh phí bảo trì, hiệu chuẩn, vật tư tiêu hao và nhân lực kỹ thuật chưa được bố trí đầy đủ. Thiết bị vì thế có nguy cơ nhanh chóng lạc hậu hoặc hoạt động dưới công suất.

Tại phiên chất vấn Quốc hội tháng 11/2026, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh yêu cầu thay đổi tư duy đầu tư, xuất phát từ nhu cầu của nhà khoa học và nhiệm vụ nghiên cứu đã được thẩm định. Thay vì đầu tư đồng loạt, cần thực hiện theo lộ trình, nghiên cứu phát triển đến đâu, bổ sung trang thiết bị đến đó. Đặc biệt, chi phí vận hành, bảo trì và nâng cấp phải được tính toán trong toàn bộ vòng đời phòng thí nghiệm, không chỉ dừng ở vốn xây dựng và mua sắm ban đầu.

Định hướng này phù hợp với chủ trương phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia phục vụ công nghệ chiến lược. Theo Quyết định 1483/QĐ-TTg ngày 4/8/2026, mục tiêu đến năm 2030 là nâng cấp, đầu tư mới và đưa vào vận hành tối thiểu 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia cùng 4 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia.

Tuy nhiên, để những mục tiêu này phát huy hiệu quả, việc đầu tư cần có trọng tâm, tránh trùng lặp, ưu tiên nâng cấp và kết nối các hạ tầng hiện có trước khi quyết định xây dựng mới.

Cần thay đổi căn bản cách đầu tư phòng thí nghiệm, chuyển từ việc đề xuất theo mong muốn chủ quan sang căn cứ vào nhu cầu nghiên cứu của các nhà khoa học và nhiệm vụ khoa học cụ thể. - Bộ trưởng Vũ Hải Quân.

Tăng kết nối, bảo đảm nguồn lực dài hạn

Tại các trường đại học, nơi tập trung đội ngũ giảng viên, nhà khoa học và nghiên cứu sinh, yêu cầu đổi mới đầu tư phòng thí nghiệm càng trở nên cấp thiết. Thay vì mỗi đơn vị phát triển một hệ thống thiết bị riêng, xu hướng cần hướng tới là hình thành mạng lưới nghiên cứu có khả năng chia sẻ hạ tầng, kết nối chuyên gia và phối hợp thực hiện các nhiệm vụ khoa học quy mô lớn.

Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, GS.TS Lê Anh Tuấn, Giám đốc nhà trường, đề xuất xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo với các phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu trọng điểm làm nền tảng, kết nối với doanh nghiệp thông qua các phòng thí nghiệm hỗn hợp và trung tâm chế thử.

Theo định hướng này, hạ tầng nghiên cứu không chỉ phục vụ hoạt động của riêng nhà trường mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp, nhà khoa học cùng tham gia giải quyết những bài toán công nghệ thực tiễn. Các lĩnh vực như AI, chip bán dẫn, robot, vật liệu tiên tiến và kỹ thuật y sinh được xác định là những hướng cần tập trung phát triển.

Từ thực tiễn vận hành tại Đại học Quốc gia TPHCM, bài toán duy trì hạ tầng được nhìn nhận rõ hơn. PGS.TS Lâm Quang Vinh, Trưởng ban Khoa học và Công nghệ của trường, cho biết nhiều thiết bị tại hai phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia đã hết khấu hao, không còn đáp ứng yêu cầu nghiên cứu hiện đại, trong khi kinh phí duy tu, bảo dưỡng hằng năm chưa đáp ứng nhu cầu. Ông kiến nghị chuyển từ cơ chế giao đề tài ngắn hạn sang đặt hàng, giao nhiệm vụ nghiên cứu theo chu kỳ 3-5 năm, tạo nguồn lực ổn định cho các tổ chức và nhóm nghiên cứu mạnh.

Bên cạnh đó, Đại học Quốc gia TP.HCM đang thúc đẩy mô hình phòng thí nghiệm vi mạch dùng chung cấp quốc gia, với mức đầu tư ban đầu gần 2.000 tỷ đồng. Hạ tầng này hướng tới hỗ trợ các hoạt động thiết kế, đo đạc, đóng gói chip và kết nối các nhóm nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp. Mô hình cho thấy một hướng tiếp cận khác: thay vì coi phòng thí nghiệm là tài sản riêng của một đơn vị, cần phát triển thành hạ tầng mở, có khả năng phục vụ nhiều chủ thể và tạo ra hệ sinh thái nghiên cứu, đổi mới sáng tạo.

Cùng với đổi mới đầu tư công, cơ chế tài trợ nhiệm vụ khoa học và công nghệ cần trở thành nguồn lực quan trọng để duy trì hoạt động phòng thí nghiệm. Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) có vai trò kết nối nguồn lực tài chính với các nhóm nghiên cứu, thúc đẩy nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và nâng cao năng lực khoa học.

Theo định hướng đổi mới cơ chế tài trợ năm 2026, việc hỗ trợ không chỉ tập trung vào từng đề tài mà còn hướng tới nâng cao năng lực tổ chức nghiên cứu, kết nối phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu và cơ sở dữ liệu. Các hình thức đặt hàng, đồng tài trợ và tài trợ theo kết quả đầu ra cũng được chú trọng hơn.

Tuy nhiên, kinh phí đề tài không thể thay thế hoàn toàn nguồn ngân sách dành cho vận hành hạ tầng. Do đó, cần xây dựng cơ chế phối hợp giữa vốn đầu tư, kinh phí thực hiện nhiệm vụ, nguồn thu dịch vụ khoa học và đóng góp của doanh nghiệp. Ngay từ khi phê duyệt dự án, phải xác định rõ đơn vị quản lý, nhóm nghiên cứu sử dụng, công suất khai thác dự kiến, nhân lực kỹ thuật và kinh phí bảo dưỡng trong từng giai đoạn.

Một yêu cầu quan trọng khác là xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực phòng thí nghiệm toàn quốc, công khai danh mục thiết bị, lĩnh vực chuyên môn, khả năng tiếp nhận nhiệm vụ và chi phí sử dụng. Qua đó, nhà khoa học có thể tìm kiếm hạ tầng phù hợp thay vì phải đề xuất mua sắm mới; doanh nghiệp cũng thuận lợi hơn khi tìm kiếm đối tác nghiên cứu, thử nghiệm sản phẩm.

Thu Hương

Nguồn Đại Đoàn Kết: https://daidoanket.vn/dau-tu-phong-thi-nghiem-gan-voi-nhiem-vu-nghien-cuu.html