Dấu xưa bên dòng Lý Hòa

Dấu chân người mở đất

Bên cửa sông Lý Hòa, vùng đất Quy Đức (xã Đông Trạch) hôm nay vẫn giữ trong mình những lớp địa danh của một miền quê đã đi qua nhiều thế kỷ. Cồn Sành, Thuận Cô, Trung Đức… mỗi tên gọi là một dấu vết của những lần đất đai được khai phá, làng xóm được dựng xây và cộng đồng cư dân dần hình thành. Khoảng năm 1643, những người tiền hiền đặt chân đến vùng Thuận Cô Nam, bắt đầu một hành trình mở đất mà dấu tích vẫn đậm dấu ấn trong đời sống hôm nay.

Trong những người đi mở đất ấy có ông Hồ Văn Giao, thủy tổ họ Hồ Văn, một trong những tiền hiền có công khai khẩn Thuận Cô Nam. Từ mảnh đất mới ấy, dòng họ Hồ Văn nối tiếp qua các thế hệ, cùng làng quê trải qua những đổi thay của lịch sử. Câu chuyện về dòng họ vì thế cũng dần trở thành một phần câu chuyện của vùng đất. Những trang gia phả và tư liệu còn được lưu giữ tại nhà thờ cho thấy dấu ấn của họ Hồ Văn hiện diện qua nhiều lĩnh vực của đời sống.

Có những người theo nghiệp khoa bảng, như ông Hồ Văn Trị, đỗ cử nhân năm 1840, đỗ tiến sĩ năm 1841, từng làm việc tại Hàn lâm viện rồi giữ chức Tri phủ. Có những người gắn với sông nước và hoạt động vận tải thủy dưới triều Nguyễn như ông Hồ Văn Thành, Hồ Văn Tài; rồi Hồ Văn Thừa, Hồ Văn Hải trong hệ thống hành chính; Hồ Rấy, Hồ Đối… những cái tên được lưu lại qua các văn bằng, sắc chỉ của các triều đại.

Giá trị nổi bật của nhà thờ họ Hồ Văn nằm ở hệ thống tư liệu, hiện vật gốc được dòng họ gìn giữ qua nhiều thế hệ - Ảnh: D.H

Nhìn lại những dấu tích ấy, có thể thấy lịch sử một dòng họ hàng trăm năm tuổi được tiếp nối qua nhiều thế hệ, mỗi người ở một vị trí, một thời đoạn khác nhau. Từ khoa bảng đến hành chính, từ việc binh đến vận tải đường sông, họ đã để lại những dấu ấn riêng trong đời sống xã hội đương thời. Và chính những dấu ấn ấy khi còn được lưu giữ trong gia phả, sắc phong, văn bằng, đã khiến câu chuyện của một dòng họ vượt ra khỏi phạm vi gia tộc, trở thành một lát cắt của lịch sử vùng đất bên dòng Lý Hòa.

Báu vật trăm năm

Nhà thờ họ Hồ Văn được dựng lần đầu vào năm 1933, dưới triều Bảo Đại. Trong những năm tháng chiến tranh, nơi đây từng là địa điểm liên lạc, hoạt động cách mạng, cất giấu lương thực, vũ khí. Năm 1967, bom đạn đã phá hủy ngôi nhà thờ. Mái nhà có thể đổ xuống, những mảng tường có thể bị xóa khỏi mặt đất nhưng ký ức về một dòng họ thì không dễ mất đi.

Sau chiến tranh, qua nhiều lần được phục dựng, tôn tạo, không gian hôm nay của nhà thờ mang dáng dấp một ngôi từ đường truyền thống với cổng, tường bao, sân, bình phong, nhà thờ ba gian và nhà biện lễ. Bên trong, những hoành phi, câu đối, đồ thờ cùng các họa tiết trang trí tạo nên vẻ trang nghiêm của một không gian thờ tự đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nhà thờ họ Hồ Văn ở thôn Quy Đức, xã Đông Trạch - Ảnh: D.H

Trong khi phần lớn hiện vật liên quan đến các dòng họ đã hư hỏng, thất lạc qua chiến tranh, thiên tai và thời gian, con cháu họ Hồ Văn ở Quy Đức vẫn lưu giữ được một khối tư liệu gốc đáng quý. Đó là con dấu lúc đương nhiệm của ông Hồ Văn Trị, con dấu của ông Hồ Văn Tài, cờ vua ban cùng hệ thống sắc phong, văn bằng, lục cấp của các triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Thành Thái, Khải Định và Bảo Đại. Cùng với đó là gia phả, câu đối, hoành phi và những hiện vật thờ tự của dòng họ.

Theo bà Lê Thị Hoài Hương, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Quảng Trị, giá trị nổi bật của nhà thờ họ Hồ Văn nằm ở hệ thống tư liệu, hiện vật gốc được dòng họ gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đặc biệt, các sắc phong, văn bằng, lục cấp của các triều vua Nguyễn, cùng con dấu của các nhân vật trong dòng họ là những cứ liệu quan trọng giúp làm rõ lịch sử của dòng họ Hồ Văn cũng như quá trình hình thành, phát triển của vùng đất.

“Điều đáng quý là khối tư liệu này trải dài qua nhiều triều vua, từ Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức đến Thành Thái, Khải Định, Bảo Đại. Mỗi văn bản là một dấu mốc lịch sử, gắn với một con người, một chức danh, một giai đoạn cụ thể. Vì vậy, đây không đơn thuần là những hiện vật thờ tự của một dòng họ, mà còn là nguồn tư liệu gốc có giá trị nghiên cứu về lịch sử, hành chính, văn hóa và Hán-Nôm. Đây cũng chính là cơ sở để bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản một cách lâu dài. Việc số hóa, lập hồ sơ khoa học và bảo quản đúng quy định đối với khối tư liệu này cần được quan tâm, để những chứng tích quý giá ấy tiếp tục kể câu chuyện về lịch sử dòng họ và quê hương cho các thế hệ sau”, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Quảng Trị Lê Thị Hoài Hương khẳng định.

Để ký ức sống mãi

Ông Hồ Phẩm, Phó Trưởng họ Hồ Văn thôn Quy Đức tự hào kể rằng ngôi nhà thờ không chỉ là nơi con cháu trở về thắp hương cho tổ tiên, mà còn là nơi những giá trị của gia phong được nhắc nhớ qua từng thế hệ. Hiếu kính tổ tiên, trọng đạo lý, coi trọng việc học-những điều tưởng như giản dị ấy được truyền lại qua những câu chuyện về người xưa, qua những ngày giỗ tổ, lễ, Tết, qua những cuộc họp họ khi con cháu từ nhiều nơi trở về.

Dẫu vậy, giữa những đổi thay nhanh chóng của đời sống, việc gìn giữ một di tích không thể chỉ dừng ở việc giữ nguyên những gì đang có. Câu hỏi lớn hơn là làm thế nào để những giá trị ấy tiếp tục được nhận biết, nghiên cứu và bước vào đời sống hôm nay.

Theo ông Võ Hải Quân, Chủ tịch UBND xã Đông Trạch, Đông Trạch là địa phương có nhiều di tích lịch sử, văn hóa đã được công nhận, trong đó có nhà thờ họ Hồ Văn. Việc xếp hạng di tích đặt ra trách nhiệm lớn hơn đối với chính quyền địa phương trong quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản, đặc biệt là những tư liệu, hiện vật quý đang được lưu giữ tại nhà thờ.

“Chúng tôi xác định bảo tồn phải đi cùng với phát huy; giữ gìn nguyên vẹn những gì thuộc về lịch sử, đồng thời tìm cách đưa di sản đến gần hơn với đời sống, với trường học, với cộng đồng và với những người muốn tìm hiểu về vùng đất Đông Trạch. Đó cũng là cách để ký ức của các thế hệ đi trước không dừng lại ở việc được lưu giữ, mà tiếp tục trở thành một phần của đời sống văn hóa hôm nay”, Chủ tịch UBND xã Đông Trạch Võ Hải Quân nhấn mạnh.

Với phần kiến trúc, đó là câu chuyện của việc quản lý, bảo dưỡng và tu bổ đúng nguyên tắc. Với những sắc phong, văn bằng, con dấu, gia phả và tư liệu Hán-Nôm, yêu cầu đặt ra cấp thiết hơn là bảo quản khoa học, kiểm kê, lập hồ sơ và từng bước số hóa. Khi được nghiên cứu và giới thiệu đúng cách, những tư liệu ấy có thể trở thành nguồn tư liệu trực quan cho giáo dục lịch sử địa phương, giúp thế hệ trẻ đến với quá khứ bằng những chứng tích cụ thể.

Từ một ngôi nhà thờ của dòng họ, di sản cũng có thể mở ra những kết nối rộng hơn với đời sống văn hóa cộng đồng, với các điểm di tích khác trên địa bàn, từng bước hình thành những không gian tìm hiểu lịch sử và văn hóa của vùng đất.

Bên dòng Lý Hòa, một ngôi nhà thờ đã đi qua những lớp thời gian của lịch sử. Những người đầu tiên khai phá vùng đất Thuận Cô đã trở thành người của quá khứ. Những bậc tiền nhân từng được sắc phong cũng chỉ còn hiện diện qua tên tuổi trên những trang giấy cũ. Nhưng một khi những ký ức ấy vẫn còn được gìn giữ, còn được kể lại, di sản sẽ không nằm yên trong quá khứ mà tiếp tục hiện diện trong đời sống, lặng lẽ nhắc mỗi thế hệ về nơi mình đã bắt đầu.