Để âm nhạc truyền thống lan tỏa trong đời sống

ĐNCT - Âm nhạc truyền thống là một bộ phận quan trọng cấu thành bản sắc văn hóa dân tộc. Sức sống của di sản được đo bằng khả năng hiện diện bền bỉ trong đời sống, được cộng đồng yêu mến, thực hành và trao truyền qua các thế hệ.

Các thí sinh và nghệ nhân tham gia Cuộc thi Hát Chèo - Hát Quan họ - Hát Văn năm 2026 chụp ảnh lưu niệm tại vòng chung kết. Ảnh: N.Q.L

Các thí sinh và nghệ nhân tham gia Cuộc thi Hát Chèo - Hát Quan họ - Hát Văn năm 2026 chụp ảnh lưu niệm tại vòng chung kết. Ảnh: N.Q.L

Từ Cuộc thi Hát Chèo - Hát Quan họ - Hát Văn năm 2026 do Trung tâm Bảo tồn và Phát triển nghệ thuật truyền thống Việt Nam tổ chức, có thể nhìn nhận rõ hơn vai trò của các sáng kiến xã hội hóa trong việc khơi dậy tình yêu và mở rộng không gian thực hành nghệ thuật truyền thống.

Tình yêu di sản và nhu cầu thực hành nghệ thuật

Một trong những điều đáng chú ý ở Cuộc thi Hát Chèo - Hát Quan họ - Hát Văn năm 2026 là sức hút đối với nhiều nhóm công chúng khác nhau.

Trong khoảng 6 tháng tổ chức (kết thúc ngày 15/11), cuộc thi thu hút 466 tiết mục ở vòng sơ khảo, 266 tiết mục vào vòng bán kết và hơn 50 tiết mục được lựa chọn tham gia vòng chung kết. Gần 200 thí sinh và nhóm nhạc công, nhóm múa hỗ trợ có mặt tại vòng cuối, đến từ nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước và cả cộng đồng người Việt ở châu Âu.

Đáng chú ý hơn cả là sự đa dạng về độ tuổi. Hai thí sinh cao tuổi nhất sinh năm 1950, trong khi thí sinh nhỏ tuổi nhất sinh năm 2019.

Khoảng cách hơn bảy thập niên giữa những người tham gia không chỉ tạo nên một hình ảnh đẹp về sự tiếp nối thế hệ, mà còn gợi ra một khía cạnh đáng suy ngẫm: nghệ thuật truyền thống vẫn có khả năng thu hút con người ở những độ tuổi, môi trường sống và điều kiện tiếp cận khác nhau.

Ở đây, cần nhìn nhận rằng những người tham gia cuộc thi không nhất thiết đều là nghệ sĩ chuyên nghiệp hay người hoạt động trong các thiết chế nghệ thuật. Có người đến từ câu lạc bộ, có người tự học, tự luyện tập, có người đã gắn bó với nghệ thuật dân gian suốt nhiều năm.

Họ tìm đến sân chơi để tranh tài, giao lưu với những người cùng sở thích, được cất tiếng hát và thể hiện tình yêu dành cho nghệ thuật dân tộc.

Đó chính là biểu hiện cụ thể của sức sống di sản. Khi người dân chủ động tìm hiểu, thực hành và đưa nghệ thuật truyền thống vào sinh hoạt tinh thần của mình, di sản không còn chỉ tồn tại trong không gian biểu diễn chuyên nghiệp hay các chương trình phục vụ nhiệm vụ bảo tồn. Nó trở thành một nhu cầu văn hóa có thật trong cộng đồng.

Dĩ nhiên, chèo, quan họ và hát văn là ba loại hình có đặc trưng nghệ thuật, môi trường diễn xướng và hệ thống giá trị riêng. Việc cùng xuất hiện trong một cuộc thi không làm mất đi những khác biệt ấy.

Ngược lại, nếu được tổ chức với sự tôn trọng đặc trưng của từng loại hình, một sân chơi chung có thể giúp công chúng nhận diện rõ hơn sự phong phú của nghệ thuật ca hát truyền thống Việt Nam.

Xã hội hóa không chỉ là huy động nguồn lực

Một điểm đáng quan tâm từ cuộc thi là vai trò của xã hội hóa trong tổ chức hoạt động văn hóa nghệ thuật.

Trong nhận thức thông thường, xã hội hóa đôi khi được hiểu chủ yếu là huy động kinh phí hoặc sự đóng góp vật chất từ các tổ chức, cá nhân. Nhưng với lĩnh vực văn hóa, cách hiểu ấy chưa đầy đủ. Xã hội hóa còn là huy động tri thức, kinh nghiệm nghề nghiệp, uy tín chuyên môn, thời gian, công sức và tâm huyết của những người có khả năng đóng góp cho cộng đồng.

Cuộc thi năm 2026 do Trung tâm Bảo tồn và Phát triển nghệ thuật truyền thống Việt Nam thuộc Viện Kinh tế, Văn hóa và Nghệ thuật tổ chức là một trường hợp có thể nhìn nhận từ phương diện này. Đằng sau hoạt động ấy là sự tâm huyết của TS. NSND Thanh Ngoan, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế, Văn hóa và Nghệ thuật, một nghệ sĩ có nhiều dấu ấn trong nghệ thuật sân khấu chèo Việt Nam đương đại.

Từ tình yêu nghề và mong muốn tạo thêm cơ hội để nghệ thuật truyền thống đến gần công chúng, TS. NSND Thanh Ngoan đã kết nối được nhiều nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và người hoạt động chuyên môn cùng tham gia.

Hội đồng Nghệ thuật có sự hiện diện của NSND Thúy Ngần, NSND Thúy Hường, soạn giả Mai Văn Lạng, nhà nghiên cứu - phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long cùng những người có chuyên môn và sự quan tâm đến văn hóa nghệ thuật.

Sự đồng hành này có ý nghĩa bởi uy tín của những người tham gia và giá trị chuyên môn họ có thể đóng góp. Người nghệ sĩ mang đến kinh nghiệm thực hành và khả năng nhận diện những đặc trưng nghề nghiệp; nhà nghiên cứu, soạn giả góp thêm góc nhìn về cấu trúc, làn điệu, ngôn ngữ và giá trị nghệ thuật.

Qua đó, cuộc thi vừa tạo sân chơi biểu diễn, vừa khuyến khích người tham gia tìm hiểu và thực hành nghệ thuật truyền thống một cách chủ động, có ý thức hơn.

Điều này cũng cho thấy vai trò của những cá nhân có uy tín trong việc khởi xướng và kết nối các nguồn lực xã hội. Một ý tưởng văn hóa có thể bắt đầu từ tâm huyết của một người, nhưng để trở thành hoạt động có sức lan tỏa, cần có sự tham gia của nhiều người, nhiều lĩnh vực và những tổ chức có khả năng duy trì, phát triển nó.

Đặt trong yêu cầu phát triển văn hóa đất nước

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu phát huy giá trị và sức mạnh văn hóa, con người Việt Nam; đồng thời xử lý hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại, giữa văn hóa đại chúng và văn hóa bác học.

Đáng chú ý, Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW, được ban hành tại Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/2 và tiếp tục được bổ sung trong năm 2026, nhấn mạnh việc chuyển từ tư duy bảo tồn là chủ yếu sang kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo, chuyển hóa giá trị truyền thống thành những sản phẩm và nguồn lực có sức sống trong xã hội. Đây là định hướng có ý nghĩa đối với việc tổ chức các hoạt động thực hành, trình diễn và lan tỏa nghệ thuật truyền thống.

Bên cạnh đó, Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, tại Điều 87 đã quy định cụ thể về xã hội hóa trong bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Luật khuyến khích, tạo điều kiện để tổ chức, cá nhân tham gia, trong đó có những hoạt động như phục hồi, thực hành, truyền dạy, giới thiệu, quảng bá và trình diễn di sản văn hóa phi vật thể.

Như vậy, xã hội hóa không chỉ là một giải pháp tình thế khi nguồn lực nhà nước còn hạn chế, mà đã được xác định là một phương thức cần thiết để mở rộng sự tham gia của xã hội vào công cuộc bảo vệ và phát huy di sản.

Cuộc thi hát chèo, quan họ, hát văn có thể được nhìn nhận như một hình thức cụ thể hóa tinh thần ấy: tạo điều kiện để cộng đồng tham gia, nghệ sĩ đóng góp chuyên môn và các tổ chức ngoài hệ thống thiết chế công lập chủ động tổ chức hoạt động văn hóa.

Tuy nhiên, xã hội hóa không đồng nghĩa với việc Nhà nước chuyển giao trách nhiệm bảo tồn cho các tổ chức, cá nhân. Vai trò kiến tạo chính sách, đầu tư cho những lĩnh vực cần bảo vệ, đào tạo đội ngũ kế cận, xây dựng thiết chế và bảo đảm môi trường thực hành di sản vẫn hết sức quan trọng.

Sự tham gia của xã hội cần được đặt trong mối quan hệ đồng hành, bổ trợ và cộng hưởng với trách nhiệm quản lý nhà nước.

Từ câu chuyện của Cuộc thi Hát Chèo - Hát Quan họ - Hát Văn năm 2026, có thể thấy rằng tình yêu nghệ thuật truyền thống trong xã hội vẫn hiện hữu và có khả năng được khơi dậy khi xuất hiện những sáng kiến phù hợp.

Đặc biệt, khi tâm huyết của nghệ sĩ được kết nối với tri thức chuyên môn, sự tham gia của cộng đồng và định hướng phát triển văn hóa của đất nước, một hoạt động nghệ thuật có thể tạo ra giá trị vượt ra ngoài khuôn khổ của chính sự kiện đó.

NGUYỄN QUANG LONG

Nguồn Đà Nẵng: https://baodanang.vn/de-am-nhac-truyen-thong-lan-toa-trong-doi-song-3359207.html