Để bảo tàng đồng hành với khán giả hôm nay

Những thay đổi ấy chưa thể giải quyết ngay mọi khó khăn của thiết chế văn hóa này, và cũng chưa diễn ra đồng đều ở tất cả bảo tàng trên cả nước. Nhưng chúng cho thấy một hướng đi tích cực sau lộ trình dài nhiều thăng trầm: các bảo tàng đang dần tìm cách khai thác tốt hơn tiềm năng của mình, từ lưu giữ di sản đến giáo dục lịch sử và phát triển văn hóa. Đặc biệt, điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đang được triển khai.

Đi tìm "nghệ thuật kể chuyện"

Với mạch đổi mới ấy, thay đổi dễ nhận thấy nhất là cách các bảo tàng tổ chức trưng bày và tạo trải nghiệm cho người xem. Vài năm qua, thay vì chỉ dựa vào hiện vật, tủ kính và bảng chú thích, những bảo tàng thu hút du khách đều đẩy mạnh áp dụng công nghệ hỗ trợ, như Hologram để tái hiện hiện vật hoặc nhân vật lịch sử trong không gian 3D; hoặc các phần mềm tương tác 360 độ, giúp du khách quan sát hiện vật từ nhiều góc độ. Đồng thời, hệ thống thuyết minh tự động qua quét mã QR cũng trở nên phổ biến, cho phép người xem tiếp cận thuyết minh qua điện thoại, thậm chí lựa chọn các phiên bản phù hợp với khách quốc tế, công chúng phổ thông, người muốn tìm hiểu sâu hoặc trẻ em.

Các em trải nghiệm trò chơi dân gian Đi cà kheo tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Ảnh: Lê Đông

Bên cạnh đó, nhiều bảo tàng cũng đẩy mạnh việc tổ chức sưu tầm tư liệu quý, lựa chọn hiện vật có giá trị để tổ chức các chuyên đề định kỳ bên cạnh phần trưng bày cố định. Theo chia sẻ từ các chuyên gia, để làm được điều này, mỗi bảo tàng phải chuẩn bị trong thời gian dài, đầu tư công sức, chất xám để tìm ra ý tưởng mới và cách thể hiện mới.

Đáng nói, công nghệ và các phiên trưng bày chuyên sâu này chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong một hệ thống tư duy hợp lý của phía thực hiện. Theo PGS Nguyễn Văn Huy, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, những trưng bày thành công thường biết chọn câu chuyện, tổ chức không gian và làm nổi bật chiều sâu nhân văn phía sau hiện vật.

Như chia sẻ, chuyên gia này từng góp ý với một số triển lãm tại địa phương về việc không nên trưng bày quá nhiều ảnh chân dung các nhân vật liên quan tới sự kiện, bởi cách làm này dễ khiến không gian thiếu điểm nhấn. Theo ông, chỉ cần chọn 5-7 nhân vật, hiệu quả tác động vẫn sẽ mạnh hơn nhiều, nếu mỗi nhân vật được kết nối với một câu chuyện cụ thể về ký ức, kỷ niệm, cuộc đời, cùng những chi tiết giàu chiều sâu nhân văn.

Hoặc, lấy ví dụ một triển lãm về kháng chiến chống Mỹ, PGS Huy nhắc tới những chiếc mũ sắt của các chiến sĩ phòng không, có in rõ vết đạn xuyên thủng. Theo ông, nếu những hiện vật ấy chỉ đặt chung trong một bộ sưu tập trang phục, người xem rất dễ lướt qua mà không kịp nhận ra sức nặng phía sau. Chúng cần được trưng bày ở một vị trí riêng, với cách chiếu sáng phù hợp, lời dẫn và thông tin về các liệt sĩ đã hy sinh. Khi đó, chiếc mũ sắt sẽ trở thành dấu tích của một khoảnh khắc sinh tử, buộc người xem suy ngẫm về sự khốc liệt của chiến tranh cũng như tấm gương hy sinh thiêng liêng của liệt sĩ.

Các em nhỏ trải nghiệm chơi trò chơi Lăn bưởi tại Bảo tàng. Ảnh: Lê Đông - TTXVN

"Xét cho cùng, chuyên môn của ngành bảo tàng là sự kết hợp giữa khoa học, nghệ thuật và công nghệ. Còn những trưng bày thành công thì giống như việc sáng tạo ra các tác phẩm thật sự hấp dẫn, gây xúc động cho người xem" - PGS Huy nói.

Theo lời ông, để tạo sức hút lâu dài, các bảo tàng vẫn cần đầu tư mạnh hơn cho những kỹ năng nền tảng: sưu tầm và nghiên cứu hiện vật, xây dựng kịch bản trưng bày, thiết kế không gian, xử lý ánh sáng, viết lời dẫn, phân tầng thông tin, giáo dục công chúng và truyền thông. Bởi khi những khâu này được chuẩn bị bài bản, hiện vật sẽ vượt khỏi vai trò của những đối tượng trưng bày để mở ra những hệ giá trị mới, lôi cuốn và giàu sức hút.

Những "lối vào" cho người trẻ

Ở góc độ khác, sự chuyển mình của hệ thống bảo tàng thời gian qua còn thể hiện rõ qua việc đẩy mạnh chức năng giáo dục, khi nhu cầu học tập kết hợp trải nghiệm ngày càng được coi trọng trong đời sống xã hội.

Đặc biệt, từ năm 2024, nhiệm vụ giáo dục của bảo tàng đã chính thức được đưa vào Luật Di sản văn hóa (sửa đổi) với nội dung "Diễn giải, truyền thông và giáo dục di sản văn hóa thuộc đối tượng và phạm vi hoạt động của bảo tàng".

Tham quan Bảo tàng Lịch sử Quốc gia luôn là buổi học được nhiều em nhỏ mong đợi. Ảnh Thành Phương

Từ dấu mốc đó, nhiều bảo tàng đã chủ động xây dựng kế hoạch trở thành những không gian học tập mở, qua đó đưa lịch sử, văn hóa và di sản đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Như chia sẻ tại nhiều tọa đàm về vấn đề này, lợi thế riêng lớn nhất của bảo tàng nằm ở tính trực quan, giúp học sinh có cơ hội cảm nhận lịch sử bằng những hình ảnh, hiện vật và câu chuyện cụ thể.

Vì vậy, thay vì chỉ tổ chức tham quan theo lối nghe thuyết minh thông thường, nhiều bảo tàng đã chú trọng xây dựng các chương trình giáo dục, trải nghiệm dành cho học sinh và thanh thiếu niên. Theo đó, nội dung hướng tới nhóm công chúng trẻ được cấu trúc theo lối gợi mở, gần với kể chuyện hơn là "đọc - chép". Giọng thuyết minh, cách lựa chọn chi tiết và nhịp dẫn dắt cũng được thiết kế để tạo cảm giác đồng hành, giúp các em bước vào câu chuyện một cách tự nhiên.

Rộng hơn, nhiều bảo tàng đang tìm cách tiếp cận phù hợp hơn với ngôn ngữ và thói quen của giới trẻ. Thực tế cho thấy, không ít đơn vị đã phát triển nội dung trên không gian mạng, xây dựng fanpage, video ngắn, clip giới thiệu hiện vật, đồng thời bố trí những điểm check-in đẹp mắt, có bản sắc. Những cách làm này mở ra các "lối vào" mới để công chúng trẻ biết đến mỗi bảo tàng, đồng thời góp phần lan tỏa hình ảnh, sức hút của các địa điểm này trên môi trường số.

Những câu chuyện, hiện vật lịch sử là bài học sinh động về lòng yêu nước cho thế hệ trẻ. Ảnh Thành Phương - TTXVN

Di tích Nhà tù Hỏa Lò là một ví dụ nổi bật trong cách tiếp cận này. Hiện fanpage của di tích thu hút hơn 453.000 lượt theo dõi, với nhiều bài viết, hình ảnh, clip giới thiệu được xây dựng gần gũi và dễ lan tỏa. Qua kênh này, những sản phẩm sáng tạo phục vụ khách tham quan như thạch vị lá bàng hay trà sữa vị bàng cũng được nhiều bạn trẻ biết đến, khi đây là những món lấy cảm hứng từ cây bàng cổ thụ tại Hỏa Lò, vốn là "người bạn" thân thuộc với nhiều cựu tù chính trị năm xưa.

Còn về lâu dài, một hướng đi bền vững của nhiều bảo tàng hiện nay là kết nối trực tiếp với nhà trường và các cơ sở giáo dục. Đây không phải cách tiếp cận mới, nhưng đang được tổ chức thực chất hơn, như một hoạt động học tập có mục tiêu. Tại đó, các nội dung trưng bày được chuẩn bị phù hợp với lứa tuổi, lượng học sinh tham gia có quy mô vừa phải, quãng thời gian tham quan đủ để học sinh quan sát, đặt câu hỏi và tham gia trải nghiệm cùng các hoạt động tương tác.

Chia sẻ về vấn đề này, PGS Nguyễn Văn Huy cho biết, từ nhiều năm trước, khi còn làm Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, ông từng đưa ra một quyết định khá "ngược đời": đoàn học sinh dưới 300 em được giảm giá vé, còn nhóm dưới 50 em được miễn hoặc giảm sâu. Cách làm ấy gắn với một nguyên tắc cơ bản: khuyến khích các học sinh đến bảo tàng theo nhóm nhỏ, có sự chuẩn bị và mục tiêu học tập rõ ràng, thay vì khoán trọn chuyến đi cho các tour du lịch. Bởi khi đoàn quá đông, thời gian hạn chế, học sinh dễ chỉ đi theo dòng người, nghe thuyết minh vội và ít có cơ hội tương tác với hiện vật.

Và như thế, vượt lên trên tín hiệu vui từ những dòng khách đang tìm đến bảo tàng, điều làm nên giá trị bền vững của thiết chế văn hóa này chính là khả năng đưa lịch sử, văn hóa và di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Xa hơn, khi bảo tàng biết đổi mới cách kể chuyện, mở rộng chức năng giáo dục và kết nối sâu hơn với cộng đồng, những điểm đến này hoàn toàn có thể trở thành những không gian nuôi dưỡng tri thức, ký ức và ý thức về văn hóa của toàn xã hội trong kỷ nguyên phát triển mới.