Để ĐBSCL chuyển mình, phải có 'doanh nghiệp dẫn dắt doanh nghiệp'

Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp cùng Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright (FSPPM) công bố báo cáo kinh tế thường niên ĐBSCL 2025 với chủ đề “Phát triển doanh nghiệp - động lực then chốt cho tăng trưởng”, diễn ra ngày 28-5 tại thành phố Cần Thơ.

TS Vũ Thành Tự Anh, chuyên gia kinh tế trình bày báo cáo kinh tế thường niên ĐBSCL 2025 diễn ra hôm 28-5. Ảnh: TC

KTSG Online lược ghi ý kiến của TS Vũ Thành Tự Anh, Chuyên gia kinh tế, người trình bày chính của báo cáo này.

Doanh nghiệp ĐBSCL suy giảm cả số lượng lẫn khả năng “lớn lên”

Theo TS Vũ Thành Tự Anh, một trong những nội dung trọng tâm của báo cáo kinh tế thường niên ĐBSCL 2025 là phân tích động thái phát triển doanh nghiệp vùng trong suốt 25 năm qua (2000-2024). Qua đó cho thấy, khu vực doanh nghiệp ở ĐBSCL đang suy giảm rõ rệt, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân.

Theo đó, tỷ trọng nguồn vốn của khu vực kinh tế tư nhân ở ĐBSCL so với cả nước đã giảm từ mức 8,7% năm 2000 xuống còn 5,4% vào năm 2024. Trong khi đó, tỷ lệ doanh nghiệp của vùng trong tổng số doanh nghiệp cả nước cũng giảm mạnh từ khoảng 25,3% xuống chỉ còn khoảng 7,1%. “Nếu trước đây cứ 4 doanh nghiệp cả nước thì có 1 doanh nghiệp của ĐBSCL thì nay khoảng 14 doanh nghiệp mới có 1 doanh nghiệp của vùng”, ông dẫn chứng.

Không chỉ suy giảm về số lượng, doanh nghiệp ĐBSCL còn gặp khó trong quá trình phát triển quy mô.

Báo cáo cho thấy, từ năm 2011 trở lại đây, số doanh nghiệp từ nhỏ chuyển xuống siêu nhỏ luôn cao hơn số doanh nghiệp từ siêu nhỏ phát triển lên nhỏ.

Cụ thể, tỷ lệ doanh nghiệp siêu nhỏ phát triển lên nhóm nhỏ từ khoảng 8% ở giai đoạn 2011-2012 giảm còn 5% vào giai đoạn 2016-2017, rồi xuống quanh mức 2% trong giai đoạn 2020-2022 và chỉ còn 1,3% ở giai đoạn 2022-2023. Ngược lại, tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ “tụt” xuống nhóm siêu nhỏ lại gia tăng mạnh, luôn ở mức trên dưới 15%, thậm chí có thời điểm vượt 20% (giai đoạn 2021-2022).

Tương tự, số doanh nghiệp từ vừa chuyển xuống nhỏ cũng nhiều hơn chiều ngược lại, tức từ nhỏ lên vừa. “Điều này cho thấy doanh nghiệp ở ĐBSCL rất khó lớn lên nhưng lại rất dễ suy giảm quy mô”, ông nói.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của ĐBSCL được chỉ ra là sự thiếu vắng doanh nghiệp quy mô vừa, tức doanh nghiệp tầm trung. Đây là nhóm doanh nghiệp đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc dẫn dắt chuỗi cung ứng, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ tham gia chuyển đổi số, xanh hóa và kết nối thị trường quốc tế. “Tỷ lệ doanh nghiệp vừa của ĐBSCL chỉ khoảng 1,8%, trong khi khoảng 96% là doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ”, ông Tự Anh cho biết.

Theo phân tích của nhóm nghiên cứu, ĐBSCL hiện cũng là vùng có mật độ doanh nghiệp thấp nhất cả nước, chỉ khoảng 3,6 doanh nghiệp trên 1.000 dân.

Bên cạnh đó, vùng còn đối diện hàng loạt điểm nghẽn khác như thiếu cực tăng trưởng, thiếu doanh nghiệp đầu tàu, thiếu vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), năng suất lao động thấp và tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ khoảng 16,3%, thấp nhất cả nước.

TS Vũ Thành Tự Anh, cho rằng kinh tế ĐBSCL đang mắc vào một “vòng xoáy đi xuống” khi hạ tầng logistics yếu kéo chi phí logistics lên rất cao, chiếm khoảng 20-25% tổng chi phí sản phẩm của doanh nghiệp. Điều này, làm biên lợi nhuận bị bào mòn, doanh nghiệp khó tích lũy mở rộng đầu tư và làm suy giảm sức cạnh tranh của nền kinh tế vùng.

Theo ông, chính sự suy yếu của hệ sinh thái doanh nghiệp đã khiến ĐBSCL khó tận dụng được các cơ hội tăng trưởng từ nền kinh tế quốc gia cũng như thị trường quốc tế.

Cần hệ sinh thái doanh nghiệp. Trong đó, doanh nghiệp vừa dẫn dắt doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ. Ảnh: Trung Chánh

Phát triển hệ sinh thái doanh nghiệp

TS Vũ Thành Tự Anh cho biết, muốn phá vỡ vòng xoáy đi xuống của kinh tế ĐBSCL thì trước hết phải bắt đầu từ tầm nhìn phát triển. “Trước khi nói đến chính sách, chúng ta phải xác định nhìn ĐBSCL như thế nào, quan niệm vai trò kinh tế của vùng ra sao, cơ hội và thách thức là gì. Khi có cách nhìn đúng thì mới có cách ứng xử đúng”, ông nói.

Nhiều năm qua, ĐBSCL vẫn chủ yếu đóng vai trò cung ứng tài nguyên và các sản phẩm sơ chế với giá trị gia tăng thấp. Tuy nhiên, sự thịnh vượng trong tương lai sẽ không còn được đo bằng độ phì nhiêu của đất hay sản lượng nông sản, mà bằng khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao và phát triển bền vững về kinh tế, xã hội lẫn môi trường.

Theo đó, động lực thịnh vượng của ĐBSCL trong giai đoạn tới phải đến từ năng lực chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, logistics, tiêu chuẩn quốc tế và khả năng thích ứng biến đổi khí hậu.

Điều này, đòi hỏi phải hình thành một hệ sinh thái doanh nghiệp hoàn toàn khác so với hiện nay. “Sự thành công hay thất bại trong việc xây dựng hệ sinh thái doanh nghiệp mới sẽ quyết định tương lai và vận mệnh của ĐBSCL”, ông nhấn mạnh.

Nhóm nghiên cứu cho rằng, đột phá của ĐBSCL không chỉ nằm ở các tuyến cao tốc hay hạ tầng mới, mà quan trọng hơn là xây dựng được một cộng đồng doanh nghiệp đủ sức biến tài nguyên bản địa thành lợi thế cạnh tranh bền vững. “Chúng ta vẫn phải dựa vào những gì mình có, đó là tài nguyên đất, nước và hệ sinh thái tự nhiên của vùng. Đi cùng tài nguyên bản địa phải là doanh nghiệp bản địa, nhưng có khả năng chế biến sâu, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế”, ông nói.

Theo TS Vũ Thành Tự Anh, với vùng ĐBSCL, điều cốt lõi không phải tìm một chủ thể điều phối toàn vùng, mà là hình thành các doanh nghiệp đủ năng lực dẫn dắt từng chuỗi giá trị. “Doanh nghiệp và năng suất mới là chủ thể có thể tạo ra điều đó”, ông nói.

Điều ĐBSCL còn thiếu là chuyển năng lực sản xuất thành giá trị kinh tế. Muốn vậy, nền kinh tế phải được vận hành theo tín hiệu thị trường, năng lực thương mại và khả năng kết nối chuỗi giá trị, thay vì chỉ chạy theo sản lượng. “Năng lực thị trường phải dẫn dắt sản xuất, chứ sản xuất không thể tiếp tục là điểm xuất phát như trước đây”, ông nói.

Tài nguyên bản địa chế biến sâu giúp ĐBSCL chuyển mình. Ảnh: Trung Chánh

Các nhóm khuyến nghị cho ĐBSCL

Để giải quyết câu chuyện của ĐBSCL, nhóm nghiên cứu đưa ra các nhóm khuyến nghị nhằm tạo động lực phát triển mới cho vùng này. Theo đó, nhóm nghiên cứu cho rằng cần định vị lại vai trò kinh tế của khu vực, không chỉ là vựa lúa mà còn là vùng có sức lan tỏa kinh tế lớn đối với cả nước.

Bên cạnh đó, cơ chế điều phối vùng cần được trao thực quyền về quy hoạch, ngân sách, đầu tư và điều phối phát triển để tạo ra sự liên kết vùng thực chất.

Về hạ tầng, cao tốc chỉ là lớp hạ tầng đầu tiên. Điều quan trọng hơn, đó là phát triển các lớp hạ tầng kế tiếp như kho lạnh, cảng thủy nội địa, trung tâm logistics, trung tâm kiểm định và hạ tầng giao nhận số.

Đối với điều hành địa phương, cần thay đổi KPI từ “đếm số lượng doanh nghiệp” sang "đánh giá chất lượng phát triển doanh nghiệp", bao gồm khả năng nâng cấp quy mô, kết nối chuỗi giá trị, năng lực xuất khẩu và giảm chi phí cho doanh nghiệp.

Ngoài ra, doanh nghiệp nhà nước cần đóng vai trò mở đường; hệ thống tài chính phải chuyển sang cơ chế chia sẻ rủi ro thay vì chỉ cung cấp tín dụng đơn thuần; đồng thời cần hỗ trợ hình thành các doanh nghiệp đầu chuỗi đủ sức kéo doanh nghiệp nhỏ tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo nhóm nghiên cứu, bản thân doanh nghiệp ĐBSCL cũng phải chủ động nâng cấp quản trị, chuyển đổi số và tuân thủ tiêu chuẩn xanh theo hướng thực dụng. “Chuyển đổi số phải thực dụng để giải quyết đúng điểm nghẽn đang cản trở doanh nghiệp”, ông Tự Anh nói.