Để di sản dân ca Bình Trị Thiên sống cùng cộng đồng

Lớp tập huấn truyền dạy dân ca Bình Trị Thiên được tổ chức tại xã Ninh Châu (Quảng Trị)

Giữ hồn quê từ những làn điệu truyền thống

Dân ca Bình Trị Thiên từ lâu đã trở thành một phần ký ức văn hóa của nhiều thế hệ người dân miền Trung. Trong những câu hò, điệu lý mộc mạc là hơi thở của cuộc sống lao động, là tình yêu quê hương, đất nước và cũng là những giá trị tinh thần được bồi đắp qua thời gian.

Việc dân ca Bình Trị Thiên được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là niềm tự hào của vùng đất Bình Trị Thiên mà còn đặt ra trách nhiệm gìn giữ đối với các địa phương và cộng đồng. Bởi hơn ai hết, chính người dân là chủ thể sáng tạo, lưu giữ và trao truyền di sản qua nhiều thế hệ.

Lớp tập huấn truyền dạy dân ca Bình Trị Thiên tại xã Ninh Châu diễn ra từ ngày 11–16.6 với sự tham gia của 20 học viên. Khóa học hướng đến xây dựng lực lượng hạt nhân văn hóa tại cơ sở, góp phần duy trì và phát triển phong trào dân ca trong cộng đồng.

Ông Võ Thanh Nhân, Phó Giám đốc TTVH&ĐA tỉnh Quảng Trị

Trong bối cảnh đời sống văn hóa có nhiều thay đổi, việc tạo điều kiện để người dân tiếp cận, tìm hiểu và thực hành dân ca được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm duy trì sức sống của di sản. Khi được trực tiếp trải nghiệm, người dân không chỉ hiểu hơn về giá trị nghệ thuật của các làn điệu dân ca mà còn cảm nhận sâu sắc hơn những giá trị văn hóa, lịch sử được gửi gắm trong từng câu hát.

Bà Dương Thị Thu Hoài ở thôn Quảng Xá, xã Ninh Châu chia sẻ, trước đây, bà từng nhiều lần nghe dân ca Bình Trị Thiên trong các chương trình văn nghệ của địa phương nhưng chưa hiểu hết giá trị của loại hình nghệ thuật này. Khi có cơ hội tìm hiểu sâu hơn, bà mới cảm nhận rõ sự phong phú về giai điệu, ca từ cũng như những lớp trầm tích văn hóa được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Theo bà Hoài, điều quý giá nhất không chỉ nằm ở việc biết thêm những làn điệu dân ca mà còn là niềm tự hào về di sản quê hương. Chính cảm xúc ấy khiến bà mong muốn tiếp tục tham gia các hoạt động văn nghệ quần chúng và chia sẻ những giá trị văn hóa truyền thống đến với nhiều người hơn.

Để di sản sống bằng sức sống của cộng đồng

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của đời sống hiện đại, công tác bảo tồn các loại hình nghệ thuật dân gian đang đứng trước nhiều thách thức. Sự xuất hiện của các nền tảng giải trí số đã làm thay đổi thói quen tiếp cận văn hóa của công chúng, trong khi lớp nghệ nhân am hiểu sâu về dân ca ngày càng ít đi theo thời gian.

Ông Võ Thanh Nhân, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Điện ảnh tỉnh Quảng Trị cho rằng: Khi người dân hiểu, yêu và chủ động tham gia gìn giữ, di sản mới có thể phát triển bền vững.

Thực tế ấy đặt ra yêu cầu phải tìm được những phương thức bảo tồn phù hợp, trong đó việc đưa di sản trở lại với đời sống cộng đồng được xem là giải pháp căn cơ và bền vững nhất. Một di sản sẽ khó có thể trường tồn nếu chỉ tồn tại trong hồ sơ, tư liệu hay các dịp trình diễn mang tính sự kiện, trong khi sức sống thực sự của nó lại nằm ở khả năng được thực hành thường xuyên trong đời sống hằng ngày.

Ông Võ Thanh Nhân, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Điện ảnh tỉnh Quảng Trị cho rằng, bảo tồn di sản không đơn thuần là lưu giữ các làn điệu hay tư liệu liên quan mà quan trọng hơn là tạo được môi trường để di sản tiếp tục được thực hành trong cộng đồng. Khi người dân hiểu, yêu và chủ động tham gia gìn giữ, di sản mới có thể phát triển bền vững.

Theo ông Nhân, bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể thành công nhất là khi di sản ấy được cất lên bằng chính tiếng hát của người dân và được trao truyền một cách tự nhiên từ thế hệ này sang thế hệ khác. Khi cộng đồng trở thành chủ thể của quá trình bảo tồn, di sản sẽ có cơ hội thích ứng với đời sống hiện đại mà vẫn giữ được những giá trị cốt lõi.

Từ góc nhìn của thế hệ trẻ, nhu cầu tiếp cận các giá trị văn hóa truyền thống vẫn hiện hữu nếu có môi trường phù hợp để trải nghiệm. Em Nguyễn Hương Lan, học sinh THPT Ninh Châu cho biết: "Chúng em hiện nay ít có cơ hội tiếp xúc với dân ca vì thiếu không gian sinh hoạt văn hóa thường xuyên, trong khi những giá trị mà dân ca Bình Trị Thiên mang lại lại rất gần gũi với đời sống và bản sắc quê hương".

Trao giấy chứng nhận cho các học viên lớp tập huấn

Theo em Hương Lan, việc duy trì các câu lạc bộ dân ca, tăng cường các hoạt động giao lưu văn hóa hoặc đưa dân ca vào các chương trình sinh hoạt cộng đồng sẽ giúp nhiều người trẻ hiểu hơn về di sản của địa phương mình. Khi được tiếp cận đúng cách, giới trẻ hoàn toàn có thể trở thành lực lượng góp phần giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống.

Bảo tồn dân ca Bình Trị Thiên không phải là câu chuyện của riêng ngành văn hóa hay các nghệ nhân mà là trách nhiệm chung của cả cộng đồng. Khi những câu hò, điệu lý còn hiện diện trong các hoạt động văn hóa, trong sinh hoạt đời thường và trong tình yêu quê hương của mỗi người dân, di sản ấy sẽ có thêm sức sống để tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa.

Có thể khẳng định rằng, một di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng trân trọng, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó cũng là con đường bền vững nhất để dân ca Bình Trị Thiên tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay và mai sau.

Lớp tập huấn truyền dạy dân ca Bình Trị Thiên tại xã Ninh Châu diễn ra từ ngày 11–16.6 với sự tham gia của 20 học viên. Khóa học hướng đến xây dựng lực lượng hạt nhân văn hóa tại cơ sở, góp phần duy trì và phát triển phong trào dân ca trong cộng đồng.