Để hệ giá trị văn hóa trở thành sức mạnh phát triển TP Hồ Chí Minh - Bài 2: Mở không gian để văn hóa sống trong đời sống

Từ bảo tồn đến kiến tạo không gian văn hóa sống

Một hệ giá trị chỉ có thể lan tỏa khi có môi trường để được thực hành. Trong bối cảnh nhu cầu tiếp nhận văn hóa của công chúng ngày càng đa dạng cùng sự phát triển của công nghệ số, các hoạt động văn hóa cũng đang chuyển từ chú trọng giới thiệu, trưng bày sang tăng cường tính tương tác, trải nghiệm và sự tham gia của cộng đồng. Điều này đòi hỏi việc kiến tạo những không gian văn hóa mở, nơi người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể sáng tạo và lan tỏa các giá trị văn hóa.

Các hoạt động giao lưu văn hóa, lan tỏa những giá trị tốt đẹp đến đông đảo công chúng được tổ chức thường xuyên tại Đường sách TP Hồ Chí Minh.

Đây cũng là một trong những định hướng được đặt ra trong quá trình triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW. Nếu trước đây, nhiệm vụ bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa được chú trọng thì trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra là tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động của các thiết chế văn hóa, đưa văn hóa đến gần hơn với đời sống, đồng thời phát huy vai trò của văn hóa như một nguồn lực phục vụ phát triển bền vững.

Thực tế tại TP Hồ Chí Minh đang cho thấy sự chuyển dịch này đang diễn ra khá rõ nét, mà Đường sách TP Hồ Chí Minh là một ví dụ điển hình.

Sau 10 năm hoạt động, Đường sách TP Hồ Chí Minh không chỉ là địa điểm phát hành xuất bản phẩm mà đã trở thành không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng với các chương trình giao lưu tác giả, tọa đàm, triển lãm, hoạt động dành cho thiếu nhi và các sự kiện khuyến đọc. Đến nay, Đường sách đã lưu hành gần 7 triệu bản sách, tổ chức hơn 3.000 hoạt động văn hóa, giáo dục, nghệ thuật, từng bước khẳng định vai trò là điểm hẹn văn hóa của người dân thành phố.

Theo ông Phan Xuân Thủy, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, Đường sách TP Hồ Chí Minh là mô hình thiết chế văn hóa phục vụ cộng đồng thành công, có giá trị tham khảo đối với nhiều địa phương trong xây dựng không gian văn hóa đọc.

Không chỉ Đường sách, một số bảo tàng trên địa bàn thành phố cũng đang thay đổi cách tiếp cận khi tăng cường các hoạt động trải nghiệm, giáo dục di sản, ứng dụng công nghệ số và xây dựng các không gian tương tác thay vì chỉ trưng bày hiện vật.

Chương trình "Chạm di sản - Ký ức đô thị" là một ví dụ khi kết hợp giữa câu chuyện lịch sử, ký ức đô thị với công nghệ và truyền thông số, giúp công chúng, nhất là giới trẻ, tiếp cận di sản bằng trải nghiệm thay vì chỉ tiếp nhận thông tin. Theo ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, chương trình là minh chứng cho sự kết nối giữa di sản và công nghệ, giữa truyền thống và hiện đại, qua đó tạo thêm cơ hội để người dân khám phá những giá trị văn hóa, lịch sử ngay trong chính không gian sống của mình.

Hiện TP Hồ Chí Minh đang sở hữu hệ thống di sản phong phú với 314 di tích được xếp hạng, 23 bảo vật quốc gia, 23 bảo tàng và 3 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh. Thành phố cũng đang hoàn thiện hồ sơ đề cử Địa đạo Củ Chi trình UNESCO xem xét ghi danh Di sản thế giới. Đây không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá cho công tác bảo tồn mà còn là nền tảng quan trọng để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa nếu được khai thác bằng những phương thức phù hợp.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP Hồ Chí Minh, nhiều quốc gia hiện đã chuyển từ mô hình bảo tồn truyền thống sang quản trị di sản dựa trên dữ liệu. Nếu trước đây bảo tàng chủ yếu thực hiện chức năng bảo tồn, nghiên cứu và trưng bày thì nay dữ liệu trở thành nền tảng để kết nối, chia sẻ và sáng tạo giá trị. Di sản vì thế không chỉ là đối tượng cần gìn giữ mà còn là nguồn lực phục vụ giáo dục, du lịch và các ngành công nghiệp sáng tạo. Điều đó cho thấy số hóa không đơn thuần là giải pháp kỹ thuật mà là phương thức mở rộng không gian sống của di sản trong đời sống đương đại.

Theo bà Nguyễn Thị Phương Thảo, Chi ủy viên Chi bộ 27, Đảng ủy phường Vũng Tàu, việc giữ gìn thuần phong mỹ tục trong giai đoạn hiện nay không nên hiểu là bảo lưu nguyên trạng các giá trị truyền thống, mà phải là quá trình kế thừa và phát triển để phù hợp với đời sống đương đại.

Theo bà Thảo, cùng với việc gìn giữ những phẩm chất đã làm nên bản sắc của con người phương Nam như yêu nước, nghĩa tình, nhân ái, hào sảng và cởi mở, Thành phố cần tiếp tục bồi đắp các giá trị mới gồm năng động, sáng tạo, kỷ luật, trách nhiệm và hội nhập.

Đặc biệt, công nghệ số đang mở ra cơ hội để những giá trị văn hóa được tiếp cận bằng ngôn ngữ mới. Việc số hóa di sản, sáng tạo nội dung văn hóa trên nền tảng số hay kết hợp nghệ thuật truyền thống với các hình thức biểu đạt hiện đại sẽ giúp di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ mà vẫn giữ được giá trị cốt lõi.

Ở góc độ nghệ thuật, ThS. NSƯT Ngô Phạm Hạnh Thúy cho rằng nghệ thuật có lợi thế đặc biệt trong việc truyền tải các giá trị văn hóa bởi nghệ thuật tác động trực tiếp đến cảm xúc con người.

Theo bà Thúy, những bài học về lịch sử, truyền thống hay lối sống nếu chỉ được truyền đạt bằng thông tin sẽ khó tạo sức lan tỏa. Nhưng khi được thể hiện qua sân khấu, điện ảnh, âm nhạc hay các loại hình nghệ thuật khác, những giá trị ấy có thể chạm tới cảm xúc của công chúng, từ đó góp phần hình thành nhận thức và hành vi.

Điều này cho thấy, điều công chúng cần không chỉ là nhiều hoạt động văn hóa hơn, mà là những không gian đủ sức tạo ra sự kết nối giữa văn hóa với đời sống. Khi người dân được trực tiếp tham gia, trải nghiệm và sáng tạo, các giá trị văn hóa sẽ không còn là những khái niệm trừu tượng mà trở thành một phần của nhịp sống đô thị.

Từ không gian văn hóa đến hệ sinh thái công nghiệp sáng tạo

Việc đổi mới phương thức tiếp cận văn hóa không chỉ nhằm nâng cao đời sống tinh thần của người dân mà còn gắn với mục tiêu lớn hơn là phát triển công nghiệp văn hóa - một trong những định hướng được Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định là động lực quan trọng của tăng trưởng trong giai đoạn mới.

Không gian trưng bày, giới thiệu những nét đặc sắc của nghệ thuật cải lương đến công chúng.

Theo PGS.TS Phan Anh Tú, Trưởng Khoa Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh), phát triển công nghiệp văn hóa trước hết phải bắt đầu từ việc coi các giá trị văn hóa là nguồn lực có khả năng tạo ra giá trị mới.

Ông Tú cho rằng TP Hồ Chí Minh có nhiều lợi thế để phát triển kinh tế sáng tạo nhờ nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, đội ngũ nhân lực sáng tạo đông đảo và khả năng kết nối quốc tế. Tuy nhiên, lợi thế chỉ có thể chuyển thành sức cạnh tranh khi Thành phố tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách; đầu tư cho các thiết chế văn hóa hiện đại; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; tăng cường ứng dụng công nghệ và thúc đẩy liên kết giữa văn hóa với du lịch, giáo dục, truyền thông và các ngành công nghiệp sáng tạo khác.

Theo ông Tú, điều quan trọng không phải là Thành phố có bao nhiêu tài nguyên văn hóa, mà là khả năng biến các giá trị ấy thành sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm có sức sống trong đời sống xã hội.

Theo các chuyên gia, mục tiêu của số hóa không chỉ tạo thêm dữ liệu mà quan trọng hơn là hình thành hệ sinh thái có khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác nguồn dữ liệu đó phục vụ sáng tạo. Khi đó, tư liệu về di sản có thể trở thành chất liệu cho điện ảnh, thiết kế, kiến trúc, thời trang, trò chơi điện tử, giáo dục và du lịch, góp phần đưa văn hóa trở thành nguồn lực mới cho phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

Ở góc độ quản lý, NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, cho biết Thành phố đang từng bước xây dựng hệ sinh thái các lễ hội và sự kiện văn hóa quy mô lớn như Liên hoan âm nhạc quốc tế Hò Dô, Liên hoan phim quốc tế TP Hồ Chí Minh, Lễ hội Sông nước, Lễ hội Áo dài... đồng thời phát triển các chương trình biểu diễn định kỳ để hình thành thêm những sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng.

Theo bà Thúy, với không gian phát triển mới sau sắp xếp đơn vị hành chính, TP Hồ Chí Minh có thêm điều kiện để khai thác hiệu quả các nguồn lực văn hóa, tăng cường liên kết giữa các địa phương và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa theo hướng chuyên nghiệp.

Cùng quan điểm, ông Lê Hồng Sơn, Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật TP Hồ Chí Minh, cho rằng việc kết nối nghệ thuật với du lịch không chỉ nhằm đa dạng hóa sản phẩm phục vụ du khách mà còn góp phần kể những câu chuyện về lịch sử, văn hóa và con người thành phố thông qua các chương trình nghệ thuật có chất lượng.

Không gian biểu diễn hiện đại của vở diễn "Mơ Show" do Trung tâm Nghệ thuật TP Hồ Chí Minh thực hiện đang thu hút sự quan tâm lớn của khán giả.

Theo ông Sơn, khi nghệ thuật được tổ chức theo hướng chuyên nghiệp, gắn với thị trường nhưng vẫn dựa trên nền tảng bản sắc văn hóa, các sản phẩm sáng tạo sẽ vừa có giá trị kinh tế, vừa góp phần lan tỏa hình ảnh TP Hồ Chí Minh.

Có thể thấy, quá trình xây dựng hệ giá trị con người và phát triển công nghiệp văn hóa không phải là hai mục tiêu tách rời. Một hệ giá trị chỉ có thể lan tỏa khi có những không gian để người dân trải nghiệm và sáng tạo; ngược lại, công nghiệp văn hóa cũng chỉ phát triển bền vững khi được nuôi dưỡng từ những giá trị bản sắc của cộng đồng.

Bài cuối: Gìn giữ bản sắc hòa cùng năng lực thích ứng thời đại