Để ngoại giao di sản đánh thức nguồn lực văn hóa phát triển

TS. Phan Cao Nhật Anh hiện là Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. (Ảnh: NVCC)

Đưa hình ảnh và di sản đến quốc tế

TS. Phan Cao Nhật Anh cho rằng, quảng bá hình ảnh và di sản ra quốc tế là hoạt động truyền thông một chiều, trong khi đó ngoại giao di sản là quan hệ hai chiều nhằm tạo ra sự tin cậy. Do đó, ngoại giao di sản cần tạo ra những kết nối, đối thoại và hợp tác thực chất theo ba hướng.

Thứ nhất, lấy dự án hợp tác dài hạn thay cho sự kiện ngắn hạn. Nếu như một tuần lễ văn hóa giúp người ta biết đến Việt Nam, thì một dự án trùng tu kéo dài cả thập kỷ mới tạo ra sự gắn bó giữa hai bên. Ví dụ điển hình với trường hợp từ những khảo sát của các nhà nghiên cứu Nhật Bản từ đầu thập niên 1990 tại Hội An đã hình thành quan hệ học thuật bền vững, từ đó tạo nền tảng cho giao lưu giữa địa phương hai nước và thúc đẩy du lịch. Ngoài ra, dự án trùng tu Mỹ Sơn do Cục Khảo cổ học Ấn Độ thực hiện cũng trở thành điểm nhấn trong hợp tác văn hóa song phương, liên tục được nhắc tới trong các văn kiện cấp cao giữa hai nước

Thứ hai, khai thác di sản chung và di sản xuyên biên giới. Những di sản giao lưu như Champa, các thương cảng cổ hay con đường gốm sứ trên biển tạo tiềm năng lớn cho Việt Nam phát triển hoạt động này. UNESCO đã chính thức phê duyệt mở rộng ranh giới Di sản Thiên nhiên Thế giới Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng sang Vườn quốc gia Hin Nam Nô (Lào). Mô hình này buộc các bên cùng nghiên cứu, cùng quản lý, cùng chịu trách nhiệm, từ đó hướng tới hợp tác thực chất.

Thứ ba, sự tin cậy quốc tế không chỉ đến từ việc giữ gìn tốt di sản của mình, mà còn từ việc đóng góp vào cách cộng đồng quốc tế quản trị di sản chung. Việt Nam đang là thành viên Ủy ban Di sản Thế giới nhiệm kỳ 2023-2027 và đã nhiều lần tham gia Ủy ban Liên chính phủ về Di sản văn hóa phi vật thể. Việt Nam cần tận dụng những vị trí này để chủ động đề xuất sáng kiến. Cụ thể, Việt Nam có kinh nghiệm thực tế để chia sẻ trong lĩnh vực quản lý di sản trước tác động của biến đổi khí hậu (Hội An, Hạ Long), quản lý di sản gắn với cộng đồng cư dân đang sinh sống, hay bảo vệ di sản ở các nước đang phát triển có nguồn lực hạn chế.

“Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11” mở ra một không gian kết nối giàu sức lan tỏa của ngoại giao văn hóa và ngoại giao di sản, nơi những giá trị văn hóa Việt Nam đối thoại và cùng kiến tạo những nhịp cầu hợp tác với bạn bè quốc tế. (Nguồn: VGP)

Từ di sản đến hệ sinh thái kinh tế - văn hóa

TS. Phan Cao Nhật Anh khẳng định, xác định di sản là một hệ sinh thái, đồng nghĩa với mọi hoạt động khai thác phải song hành cùng bảo tồn. Chuỗi giá trị nên bắt đầu từ câu hỏi “giá trị cốt lõi là gì và chịu được tác động đến đâu”, chứ không phải “bán được bao nhiêu vé”. Để hình thành chuỗi giá trị bền vững, Việt Nam cần tập trung vào các hướng sau.

Thứ nhất, thiết lập nền tảng vững chắc bằng cách tăng cường hoạt động nghiên cứu và số hóa. Không có nghiên cứu sâu thì không có câu chuyện, và không có câu chuyện thì sản phẩm văn hóa chỉ là đồ lưu niệm đại trà. Cơ sở dữ liệu số về hoa văn, kiến trúc, tư liệu Hán Nôm, nghi lễ chính là nguyên liệu đầu vào cho thiết kế, điện ảnh, trò chơi điện tử và giáo dục. Dữ liệu này cần được mở theo cơ chế cấp phép rõ ràng để người sáng tạo tiếp cận hợp pháp.

Thứ hai, phát triển thị trường từ đối tượng công chúng trong nước. Chương trình học trải nghiệm, bảo tàng tương tác, tour đêm có nội dung chuyên sâu như ở Văn Miếu hay Hoàng thành Thăng Long vừa nuôi dưỡng thế hệ công chúng mới, vừa tạo nguồn thu ổn định ít phụ thuộc vào khách quốc tế.

Thứ ba, thiết lập hệ thống sản phẩm di sản và tăng cường quảng bá. Nói đến sản phẩm di sản, nhiều người nghĩ ngay đến móc khóa, áo phông in hình di tích bán tràn lan ở cổng các khu du lịch. Loại sản phẩm này rẻ, giống nhau ở mọi nơi, thường không ghi rõ nguồn gốc văn hóa và hầu như không đóng góp gì cho việc bảo tồn. Cần làm sản phẩm phải đủ đẹp và tinh tế để người mua muốn sở hữu vì giá trị thẩm mỹ, chứ không chỉ để làm kỷ niệm.

Ngoài ra, cần bảo đảm tính chính xác lịch sử: hoa văn, hình dáng, màu sắc phải trung thành với hiện vật gốc và được chuyên gia kiểm định, vì sản phẩm cũng là một kênh giáo dục. Việt Nam có kho chất liệu rất giàu có: hoa văn trống đồng Đông Sơn, gốm Chu Đậu, Bát Tràng, điêu khắc Chăm, mỹ thuật cung đình Huế, tranh Đông Hồ. Nếu các bảo tàng và khu di sản hợp tác với nhà thiết kế trẻ theo mô hình này, chúng ta có thể làm ra những sản phẩm bán được giá cao, số lượng không cần lớn, nhưng vừa đem lại lợi nhuận vừa lan tỏa giá trị di sản một cách đúng đắn.

“Hàng rào” bảo vệ giá trị di sản

Theo TS. Phan Cao Nhật Anh, để khai thác kinh tế mà không làm mất đi giá trị thật của di sản, cần có bốn “hàng rào” bảo vệ.

Thứ nhất, giới hạn số lượng khách và giữ nguyên những khu vực quan trọng nhất. Mỗi di sản chỉ chịu được một lượng khách nhất định. Do đó, cần tính toán rõ mỗi ngày đón được bao nhiêu khách, khu vực nào tuyệt đối không được xây thêm hay thay đổi, và công bố cho mọi người cùng biết, có cơ quan độc lập theo dõi.

Thứ hai, đảm bảo hoạt động kiểm tra, giám sát thường xuyên. Những sản phẩm, chương trình biểu diễn hay công trình phục dựng mang danh di sản cần được các nhà chuyên môn xem xét trước khi đưa ra công chúng. Mục đích là tránh tình trạng biến nghi lễ tâm linh thành màn trình diễn mua vui cho khách, hoặc tự đặt ra những “phong tục cổ truyền” không hề có trong lịch sử chỉ để thu hút du lịch.

Thứ ba, đảm bảo một phần lợi nhuận phải được dùng cho hoạt động bảo tồn di sản. Tiền bán vé, bán sản phẩm, tổ chức sự kiện tại di sản phải trích một tỷ lệ cố định cho việc tu bổ, bảo tồn, và công khai hằng năm để người dân biết tiền được dùng vào đâu. Như vậy, càng khai thác thì di sản càng được chăm sóc tốt hơn, chứ không bị “vắt kiệt”.

Thứ tư, người dân địa phương phải là người làm chủ di sản của mình. Với những di sản sống như hát xoan, quan họ..., lễ hội hay nghề thủ công, người giữ di sản chính là các nghệ nhân và cộng đồng.

Để ngoại giao di sản tạo thành chuỗi giá trị

Vấn đề hiện nay không phải thiếu nguồn lực, mà là nguồn lực bị chia cắt. Chúng ta có thể nghĩ tới 5 nhóm giải pháp về thể chế.

Thứ nhất, cần một cơ chế điều phối ngoại giao di sản trong khuôn khổ triển khai Chiến lược văn hóa đối ngoại, có kế hoạch và ngân sách lồng ghép giữa Bộ Ngoại giao, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và các địa phương.

Thứ hai, xây dựng danh mục di sản ưu tiên theo từng đối tác. Không phải di sản nào cũng phù hợp với mọi đối tác. Có thể xác định các cặp “cầu nối” như: văn hóa Đông Sơn với các nước ASEAN, Nhã nhạc cung đình Huế với các nước có truyền thống nhạc cung đình ở Đông Bắc Á, di sản kiến trúc thời Pháp với cộng đồng Pháp ngữ. Từ đó, mỗi Cơ quan đại diện ngoại giao ở nước ngoài có “gói nội dung” cụ thể để làm việc, thay vì giới thiệu chung chung.

Thứ ba, trao quyền cho địa phương trong hợp tác quốc tế. Quan hệ giữa các thành phố di sản, các địa phương kết nghĩa, các mạng lưới như Mạng lưới Thành phố Sáng tạo UNESCO mà Hà Nội và Hội An đã tham gia là kênh rất hiệu quả. Cần giảm các cửa thủ tục và có hỗ trợ chuyên môn đối ngoại để địa phương chủ động ký kết và triển khai.

Thứ tư, tạo động lực tài chính cho doanh nghiệp và xã hội. Việt Nam có thể nghiên cứu ưu đãi thuế cho tài trợ di sản, quỹ đầu tư công nghiệp văn hóa theo hình thức đối tác công tư và cơ chế nhà nước đặt hàng sản phẩm sáng tạo từ di sản. Luật Di sản văn hóa 2024 đã mở hành lang xã hội hóa. Việc cần làm là có văn bản hướng dẫn đủ cụ thể để doanh nghiệp thấy rõ quyền lợi và giới hạn.

Thứ năm, phát triển đội ngũ nhân lực liên ngành. Chuỗi chỉ vận hành được khi có người hiểu cả ba lĩnh vực: Di sản, đối ngoại và kinh tế sáng tạo. Cần đưa nội dung ngoại giao văn hóa vào đào tạo cán bộ ngoại giao, đồng thời bồi dưỡng kỹ năng hợp tác quốc tế cho cán bộ văn hóa, du lịch ở địa phương. Các viện nghiên cứu và trường đại học có thể đảm nhận vai trò này.