Người bền bỉ gìn giữ nghệ thuật chầu văn

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Chung có nhiều đóng góp gìn giữ và phát huy giá trị nghệ thuật chầu văn.

Tận tâm học nghề và truyền nghề

Giữa không gian sông nước Hàn Sơn, xã Tống Sơn, trong làn khói hương bảng lảng, tiếng chầu văn lúc dìu dặt, khoan thai, khi ngân nga, sâu lắng. Thấy có khách đến thăm, NNƯT Nguyễn Văn Chung tạm gác công việc để trò chuyện với chúng tôi về những năm tháng gắn bó với tiếng đàn, nhịp phách.

Nuôi dưỡng tình yêu với nghệ thuật chầu văn từ thuở thiếu thời, giữa lúc các phương tiện nghe nhìn còn thiếu thốn, anh Chung thường tìm nghe các chương trình dân ca và nhạc cổ truyền trên Đài Tiếng nói Việt Nam và xem các nghệ nhân biểu diễn tại lễ hội địa phương. Nhờ vậy, ngay từ năm 13 tuổi, anh đã hát được nhiều giá văn. Để nâng cao tay nghề, năm 1990, anh tiếp tục theo học các nghệ nhân gạo cội ở Hà Nội và Ninh Bình nhằm trau dồi kỹ năng sử dụng nhạc cụ, nhịp phách cũng như các lối hát cổ truyền. Chính vì thế, đến năm 1998, khi đã vững vàng cả về kỹ năng đàn, phách lẫn giọng hát, anh bắt đầu thực hành chầu văn tại nhiều đền, phủ trên cả nước. Trải qua nhiều năm cống hiến, vào năm 2012, khi Câu lạc bộ Bảo tồn nghệ thuật chầu văn Việt Nam được thành lập, anh Nguyễn Văn Chung đã tin tưởng được giao nhiệm vụ Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ.

Theo NNƯT Nguyễn Văn Chung, hát chầu văn còn gọi là hát văn, là hình thức lễ nhạc gắn với nghi thức hầu đồng. Đây là một thành tố của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, di sản đã được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Các bài văn chầu được sáng tác, ghi chép bằng chữ Nôm, chữ Hán hoặc chữ Quốc ngữ. Bên cạnh chức năng nghi lễ, lời văn và làn điệu còn chứa đựng những giá trị nghệ thuật. Gắn với thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, chầu văn giàu làn điệu, ca từ, mang đậm sắc thái văn hóa từng vùng. Bởi vậy, trong quá trình truyền dạy, NNƯT Nguyễn Văn Chung chú trọng giúp học trò hiểu ý nghĩa từng lời văn, nắm vững kỹ thuật và cảm nhận được tinh thần của mỗi giá hát. Sự tận tâm đi cùng yêu cầu nghiêm khắc để người học biết trân trọng những giá trị được trao truyền.

Nghệ nhân La Văn Đồng, ở phường Quang Trung, là một trong những học trò của NNƯT Nguyễn Văn Chung, chia sẻ: “Tôi vẫn nhớ những buổi đầu học nghề, khi tiếng phách còn lỗi nhịp, giọng hát còn phô, thầy Chung đã kiên trì sửa cho tôi từng câu hát, chỉ dẫn cách nhả chữ tròn vành, rõ chữ, cách luyến láy mềm mại. Từ lời giảng của thầy, tôi hiểu mỗi giá văn có sắc thái riêng: trang trọng, uy nghiêm ở các giá quan lớn; mềm mại ở các giá Tứ phủ Thánh cô; phóng khoáng nơi sơn trang, thượng ngàn; sâu lắng ở miền sông nước. Sự trưởng thành của tôi ngày hôm nay chính là nhờ sự chỉ dạy tận tình của thầy”.

Đến nay, khoảng 200 học trò thuộc nhiều thế hệ đã được NNƯT Nguyễn Văn Chung đào tạo. Đó là lực lượng kế cận góp phần tiếp nối, lan tỏa nghệ thuật chầu văn. Với NNƯT Nguyễn Văn Chung, niềm vui đến từ những giờ truyền dạy: “Mỗi lần giảng dạy, nhìn các học trò say sưa theo từng lời ca, tiếng hát, tôi lại có thêm động lực để tiếp tục gắn bó, tâm huyết với công việc này”. Những đóng góp trong bảo vệ, phát huy di sản văn hóa phi vật thể của anh Nguyễn Văn Chung đã được ghi nhận bằng danh hiệu NNƯT do Chủ tịch nước phong tặng.

Gắn bó với di sản và cộng đồng

Từ năm 2012, đảm nhận vai trò thủ nhang tại cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn, NNƯT Nguyễn Văn Chung đồng hành cùng cấp ủy, chính quyền địa phương vận động các nguồn lực hợp pháp để tu bổ, tôn tạo di tích. Gìn giữ không gian thực hành tín ngưỡng cũng là góp phần gìn giữ môi trường nuôi dưỡng nghệ thuật truyền thống.

Ông Vũ Văn Chiến, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Tống Sơn, cho biết, cùng với sự đầu tư của Nhà nước, đóng góp của Nhân dân và các nhà hảo tâm, cụm di tích đã được tôn tạo khang trang, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh của du khách thập phương. Trong thành quả ấy có đóng góp tích cực của NNƯT Nguyễn Văn Chung.

Sự gắn bó với địa phương còn được anh thể hiện qua những việc làm cụ thể. Năm 2025, anh Nguyễn Văn Chung đã giúp đỡ nhiều gia đình ở các xã Lĩnh Toại, Tống Sơn và Hà Trung xây dựng nhà ở mới. Gia đình anh hiện nhận chăm sóc, nuôi dưỡng 9 trẻ em mồ côi trên địa bàn. Theo ông Vũ Văn Chiến, những hoạt động an sinh xã hội của NNƯT Nguyễn Văn Chung đã góp phần lan tỏa tinh thần nhân ái trong cộng đồng.

Từ câu chuyện của NNƯT Nguyễn Văn Chung có thể thấy, sức sống của di sản được bồi đắp qua thực hành và trao truyền bền bỉ. Sự tận tâm của người thầy giúp học trò hiểu, yêu và tiếp nối nghề; sự đồng hành của cộng đồng tạo thêm điều kiện để những giá trị ấy được gìn giữ lâu dài. Quan tâm đến nghệ nhân, khuyến khích lớp trẻ học nghề, duy trì không gian thực hành vì thế là những việc cần làm thường xuyên trong công tác bảo tồn. Ở cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn, tiếng đàn, nhịp phách vẫn được NNƯT Nguyễn Văn Chung nâng niu, trao gửi cho những người học trò. Cùng với những việc làm nhân ái, sự tận tâm ấy góp phần để nghệ thuật truyền thống tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay.