Để nguyên khí Thăng Long toả sáng trong kỷ nguyên mới

Từ mạch nguồn đạo học đến bản lĩnh Thăng Long – Hà Nội

Có những di sản chỉ cần nhắc tên đã gợi lên cả một chiều sâu lịch sử. Văn Miếu – Quốc Tử Giám là một nơi như thế. Giữa nhịp sống gấp gáp của Hà Nội hôm nay, bước qua những mái ngói rêu phong, những hàng cây cổ thụ và những tấm bia Tiến sĩ, dường như chúng ta vẫn nghe được lời nhắn nhủ của cha ông về sự học, về nhân cách và về trách nhiệm của người có tri thức đối với non sông. Vì vậy, kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám không chỉ là dịp nhìn lại một ngôi trường xưa, mà là cơ hội để Thủ đô suy ngẫm về chính những giá trị làm nên sức sống bền bỉ của mình.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chỉ đạo tại Lễ kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam. Ảnh: Khánh Huy.

Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng Văn Miếu; năm 1076, dưới triều vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám ra đời. Hai dấu mốc ấy xuất hiện khi quốc gia Đại Việt đang củng cố nền tự chủ, cho thấy tầm nhìn của tiền nhân: muốn đất nước hưng thịnh phải chăm lo sự học; muốn quốc gia bền vững phải biết đào tạo và trọng dụng con người. Trải qua gần một thiên niên kỷ, tinh thần đó trở thành một phần cốt lõi của văn hiến Thăng Long, làm nên truyền thống tôn sư trọng đạo, hiếu học, quý trọng nhân tài của người Hà Nội và của cả dân tộc.

Trong bài phát biểu tại lễ kỷ niệm, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước gợi lại lời Thân Nhân Trung khắc trên bia Tiến sĩ năm 1484: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Nhưng sâu sắc hơn là những lời răn về danh tiết, về sự liêm chính và bổn phận của kẻ sĩ được nhấn mạnh. Bia đá không chỉ để lưu danh người đỗ đạt. Đằng sau mỗi tên tuổi còn là kỳ vọng của xã hội đối với những con người được học hành, được trao trọng trách và phải đem tài đức phụng sự đất nước. Tài năng và đạo đức vì thế không thể tách rời.

Đọc thông điệp ấy trong bối cảnh hiện nay, có thể thấy một yêu cầu rất đáng suy nghĩ. Truyền thống văn hiến không chỉ được chứng minh bằng số di tích cổ, bằng những câu chuyện khoa bảng hay niềm tự hào về quá khứ. Văn hiến còn phải biểu hiện trong cách một đô thị ứng xử với tri thức, với người thầy, với người tài; trong sự tôn trọng học thuật, tinh thần trọng sự thật, thói quen học hỏi và ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Một Hà Nội văn hiến không thể chỉ đẹp trong ký ức; Hà Nội phải văn hiến ngay trong nếp sống, trong quản trị và trong những lựa chọn phát triển hôm nay.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng các đồng chí lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước, lãnh đạo thành phố Hà Nội đến dự Lễ kỷ niệm cấp quốc gia 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam. Ảnh: Khánh Huy.

Từ góc nhìn đó, điều làm nên giá trị thời sự của bài phát biểu chính là sự kết nối rất tự nhiên giữa quá khứ và tương lai. Nhắc đến Quốc Tử Giám là để khơi dậy lòng tự hào, nhưng không dừng lại ở tự hào; là để nhắc chúng ta rằng chiều sâu văn hóa và trí tuệ con người mới là những nguồn lực khó thay thế, quyết định bản lĩnh và sức vươn của một dân tộc.

Để di sản bước vào lớp học và hiện diện trong đời sống

Trong nhiều năm, Hà Nội đã có những nỗ lực đáng ghi nhận trong bảo tồn và giới thiệu giá trị Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Tuy nhiên, yêu cầu được nêu tại lễ kỷ niệm còn mở ra một cách tiếp cận sâu hơn: di sản không chỉ cần được giữ gìn nguyên vẹn mà phải được trao truyền, thấu hiểu và sống cùng các thế hệ. Một tấm bia Tiến sĩ được bảo quản tốt là thành quả của công tác di sản; nhưng khi ý nghĩa của tấm bia ấy trở thành bài học về liêm chính, khát vọng học tập và tinh thần phụng sự trong một lớp học, giá trị di sản đã có thêm một đời sống mới.

Đề nghị xây dựng tài liệu mở số hóa về Văn Miếu – Quốc Tử Giám rất đáng chú ý ở phương diện này. Những bản chụp chất lượng cao, bản dịch chính xác, chú giải dễ hiểu và các nội dung học tập phù hợp với từng lứa tuổi có thể đưa di sản đến gần hơn với học sinh ở cả Hà Nội lẫn những vùng xa xôi. Đó không chỉ là chuyện ứng dụng công nghệ. Đó là cách mở rộng quyền tiếp cận kho tàng văn hóa chung, để sự hiểu biết về đạo học không bị giới hạn trong một chuyến tham quan hay một bài giảng ngắn ngủi.

Cần hình dung một tương lai mà mỗi học sinh Thủ đô đều có thể tìm hiểu Văn Miếu qua học liệu số đáng tin cậy; mỗi lớp học có thể thảo luận về những chuẩn mực đạo đức được gửi gắm trong văn bia; các trường học có thể tổ chức hoạt động trải nghiệm, nghiên cứu, sáng tạo nội dung từ chính di sản của thành phố. Khi ấy, lịch sử không còn chỉ là các mốc niên đại cần ghi nhớ, mà trở thành một cuộc đối thoại giữa người trẻ với tiền nhân: học để làm gì, có tài để làm gì, và mỗi người sẽ dùng tri thức của mình phục vụ ai?

Điều này càng có ý nghĩa trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Khi một câu trả lời có thể được tạo ra chỉ sau vài giây, giá trị của giáo dục không dừng ở việc cung cấp thông tin. Nhà trường phải giúp người học biết đặt câu hỏi, phân biệt đúng sai, tư duy độc lập, làm việc với người khác và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Những giá trị tưởng như rất xưa của đạo học – trung thực, tự trọng, khiêm nhường, trách nhiệm – vì thế lại càng cần thiết trong một thế giới biến đổi rất nhanh.

Để làm được điều đó, phải thực sự dành không gian sáng tạo cho nhà giáo. Người thầy cần được giảm bớt những thủ tục không cần thiết, có điều kiện đổi mới phương pháp, thiết kế trải nghiệm và quan tâm đến sự phát triển riêng của từng học sinh. Cũng phải quan tâm đến những em nhỏ có hoàn cảnh khó khăn, học sinh khuyết tật, những người có nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong chuyển đổi số. Hà Nội có thể đi đầu trong việc xây dựng các mô hình học tập mở, kết nối nhà trường với thư viện, bảo tàng, di tích, cơ sở nghiên cứu và cộng đồng.

Sự học của Thăng Long xưa đã mở đường cho nhiều thế hệ sĩ tử. Sự học của Hà Nội hôm nay phải mở ra cơ hội cho tất cả mọi người, ở mọi độ tuổi và hoàn cảnh. Đó là cách thiết thực để nối tiếp đạo học ngàn năm bằng tinh thần bình đẳng, nhân văn và sáng tạo của thời đại mới.

Từ nơi hội tụ hiền tài đến Thủ đô kiến tạo tương lai

Nếu hai thông điệp đầu tiên nhắc Hà Nội giữ vững gốc rễ văn hóa và đổi mới giáo dục, thì thông điệp về trọng dụng nhân tài đặt ra yêu cầu hành động trực tiếp đối với bộ máy quản trị Thủ đô. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh việc chủ động “đặt hàng chiến lược” cho các trường đại học, viện nghiên cứu lớn để giải quyết những vấn đề thực tiễn cấp thiết của Hà Nội. Theo cách hiểu của tôi, đây là lời gợi mở về một bước chuyển rất quan trọng: từ niềm tự hào là nơi hội tụ trí thức đến năng lực tổ chức để tri thức thật sự tạo ra giá trị cho đời sống.

Các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước và thành phố Hà Nội chụp ảnh cùng các nghệ sĩ, diễn viên trong chương trình kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam. Ảnh: Khánh Huy.

Hà Nội có lợi thế của một trung tâm lớn về giáo dục đại học, khoa học, văn hóa và sáng tạo. Nhưng lợi thế chỉ trở thành sức mạnh khi người có năng lực được kết nối với những nhiệm vụ xứng đáng, có quyền chủ động, có điều kiện thử nghiệm và được đánh giá công bằng bằng kết quả. Một ý tưởng của nhà khoa học trẻ về xử lý ô nhiễm, một giải pháp quản lý giao thông, một mô hình cải thiện không gian công cộng hay một sáng kiến đưa di sản vào cuộc sống đều có thể tạo nên những thay đổi thiết thực nếu được tin tưởng và hỗ trợ đúng cách.

Vì thế, thu hút nhân tài không nên dừng ở những chính sách đãi ngộ hoặc danh hiệu tôn vinh. Điều người tài cần còn là môi trường làm việc minh bạch, sự tôn trọng chuyên môn, quyền được sáng tạo, cơ hội giải quyết bài toán lớn và cơ chế bảo vệ khi dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Những người đứng đầu phải có trách nhiệm phát hiện, giao việc, trao quyền và bảo đảm nguồn lực. Không thể kêu gọi đổi mới nhưng lại để người đổi mới bị trói buộc bởi những cách nghĩ, cách làm cũ.

Cũng cần hiểu nhân tài theo nghĩa rộng hơn. Nhân tài có thể là một nhà khoa học, một nghệ sĩ, một nhà quản lý, một chuyên gia công nghệ, nhưng cũng có thể là người thợ giỏi, giáo viên tận tâm hay cán bộ cơ sở tìm ra cách giải quyết hiệu quả một vấn đề của người dân. Từ tư tưởng “hiền tài là nguyên khí của quốc gia”, Hà Nội cần xây dựng văn hóa trọng tài năng và trọng hiệu quả, tạo cơ hội để những người có khả năng khác nhau được đóng góp ở những vị trí phù hợp.

Việc triển khai đồng bộ Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam và những định hướng về thu hút, trọng dụng nhân tài có thể tạo nền tảng để Thủ đô thực hiện bước chuyển này. Nhưng điều quan trọng hơn cả vẫn là khâu tổ chức thực hiện: Hà Nội cần lựa chọn các vấn đề ưu tiên, đặt ra yêu cầu rõ ràng cho các nhóm nghiên cứu, kết nối với doanh nghiệp và cộng đồng, tạo không gian thử nghiệm, công khai kết quả và nhân rộng những mô hình hiệu quả. Khi chính quyền chủ động đặt bài toán của đời sống cho giới trí thức, khoa học sẽ đến gần người dân hơn và chính sách cũng có thêm cơ sở thực tiễn vững chắc.

Thử hình dung một Hà Nội mà các nhà khoa học trẻ có thể trực tiếp tham gia cải thiện chất lượng không khí; những người làm thiết kế góp phần hồi sinh các không gian công cộng; những chuyên gia dữ liệu giúp chính quyền phục vụ người dân thuận tiện hơn; những người hoạt động văn hóa xây dựng các sản phẩm sáng tạo từ di sản, nhưng luôn tôn trọng tính xác thực của lịch sử. Đó là khi văn hiến, tri thức và sáng tạo không còn là ba khái niệm đứng riêng, mà cùng góp phần nâng cao chất lượng sống của Thủ đô.

Bài phát biểu tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám gợi mở một thước đo phát triển rất đáng suy ngẫm: một Thủ đô không thể chỉ được đánh giá bằng những con số tăng trưởng, công trình xây dựng hay quy mô đô thị, mà còn bằng chiều sâu văn hóa, chất lượng con người và khả năng quy tụ, lan tỏa trí tuệ. Những cách làm tốt của Hà Nội, khi được kiểm chứng và chia sẻ, còn có thể đóng góp cho các địa phương khác, xứng đáng với vai trò trung tâm của cả nước.

Năm 2076, Quốc Tử Giám sẽ bước qua dấu mốc một nghìn năm. Từ hôm nay đến thời điểm ấy là quãng đường đủ dài để thế hệ chúng ta tự hỏi mình sẽ trao lại điều gì. Chắc chắn, đó phải là một Văn Miếu – Quốc Tử Giám được gìn giữ trọn vẹn, nhưng không chỉ có thế. Đó còn phải là một Hà Nội có những trường học nuôi dưỡng tư duy độc lập, những không gian văn hóa nuôi dưỡng nhân cách và những thiết chế đủ cởi mở để người tài được cống hiến. Giữ những nét chữ trên bia đá là giữ ký ức của dân tộc; làm cho tinh thần của những nét chữ ấy tiếp tục tỏa sáng trong từng con người và từng việc làm hôm nay mới là cách thiết thực nhất để nối dài sức sống của Thăng Long ngàn năm văn hiến.