Kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026): Bồi đắp truyền thống hiếu học, trọng dụng hiền tài

Trải qua gần một thiên niên kỷ, những giá trị đạo học từ Quốc Tử Giám không chỉ góp phần hun đúc nền văn hiến dân tộc mà còn để lại nhiều bài học sâu sắc đối với sự nghiệp phát triển giáo dục, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao và trọng dụng người tài trong giai đoạn hiện nay.

Di sản đạo học và bài học về trọng dụng hiền tài

Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng Văn Miếu tại kinh thành Thăng Long. Năm 1075, triều đình tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên và đến năm 1076, dưới triều vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám chính thức được thành lập. Việc dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám cũng mang ý nghĩa đặc biệt, cho thấy nhà nước không chỉ tổ chức tuyển chọn người đỗ đạt mà còn công khai ghi nhận, tôn vinh thành tựu học vấn trước xã hội.

Quang cảnh Hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước” diễn ra sáng 12-11.

Tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước” diễn ra ngày 12-11, GS.TSKH, Nhà giáo Nhân dân Vũ Minh Giang cho rằng, Quốc Tử Giám không đơn thuần là một cơ sở giáo dục mà còn là thiết chế quan trọng trong tổ chức đào tạo và sử dụng nguồn nhân lực phục vụ quốc gia. Quá trình hình thành và phát triển của thiết chế này phản ánh nhận thức ngày càng sâu sắc của nhà nước về vai trò của tri thức, giáo dục và nhân tài trong quản trị xã hội.

Một trong những giá trị nổi bật của mô hình Quốc Tử Giám là sự gắn kết giữa giáo dục, khoa cử và bổ dụng nhân tài, qua đó hình thành cơ chế quan trọng để chuyển hóa tri thức thành năng lực phụng sự đất nước.

“Không chỉ góp phần đào tạo đội ngũ trí thức, Quốc Tử Giám và chế độ khoa cử còn tạo nên động lực xã hội mạnh mẽ thúc đẩy tinh thần học tập. Người học nhìn thấy cơ hội đóng góp cho xã hội thông qua con đường học vấn; việc học trở thành phương thức để mỗi cá nhân khẳng định năng lực, đồng thời là con đường để nhà nước tìm kiếm, tuyển chọn người tài. Từ đó, văn hóa trọng học, tôn trọng người có tri thức và khuyến khích tinh thần phấn đấu của các thế hệ trẻ từng bước được hình thành, bồi đắp”, GS.TSKH Vũ Minh Giang đánh giá.

Nhìn nhận giá trị đạo học Quốc Tử Giám dưới góc độ phát triển nhân tài hiện nay, PGS.TS Nguyễn Duy Bắc, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cũng cho rằng, từ truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo đến quan niệm “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”, dân tộc Việt Nam đã sớm nhận thức sâu sắc vai trò của con người, tri thức đối với sự hưng thịnh của đất nước. Sự ra đời của Quốc Tử Giám cùng quá trình phát triển nền giáo dục và khoa cử trong lịch sử là minh chứng tiêu biểu cho nỗ lực đào tạo, tuyển chọn và sử dụng nhân tài phục vụ quốc gia.

Theo PGS.TS Nguyễn Duy Bắc, trong bối cảnh hiện nay, phát triển nhân tài không còn đơn thuần là nhiệm vụ của ngành Giáo dục hay một chính sách nhân sự riêng lẻ, mà đã trở thành vấn đề mang ý nghĩa chiến lược đối với năng lực phát triển của mỗi quốc gia. Vì vậy, chính sách phát triển nhân tài cần được triển khai theo một quá trình liên thông, với sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và xã hội, thay vì chỉ tập trung vào hoạt động đào tạo hoặc những chương trình thu hút, đãi ngộ riêng lẻ.

Bàn về vấn đề này, TS Nguyễn Viết Chức, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội (nay là Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội) cho rằng, từ bài học lịch sử của Quốc Tử Giám có thể nhận thấy, việc tôn vinh nhân tài chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn liền với cơ chế sử dụng, trách nhiệm xã hội và những đóng góp thiết thực cho cộng đồng.

Những giá trị đó vẫn vẹn nguyên ý nghĩa trong bối cảnh hiện nay, khi Hà Nội cũng như cả nước đang đặt ra yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khơi thông nguồn lực trí tuệ và tạo dựng môi trường để người có năng lực được phát huy, cống hiến.

Phát huy không gian học tập tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Trải qua gần một thiên niên kỷ, những chức năng lịch sử của Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã dần kết tinh thành hệ thống giá trị di sản phong phú, từ kiến trúc, di sản tư liệu đến ký ức về nền giáo dục khoa cử, truyền thống hiếu học và những biểu tượng văn hóa gắn với tri thức, nhân tài, đạo học.

Nổi bật trong đó là hệ thống 82 bia Tiến sĩ, được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới năm 2011. Đây là nguồn tư liệu có giá trị đặc biệt đối với nghiên cứu lịch sử giáo dục, lịch sử thể chế và đời sống xã hội Việt Nam.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, toàn cầu hóa tri thức và sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa, việc nhìn nhận Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ như một di tích lịch sử mà còn là nguồn lực tri thức có khả năng kết nối với các mạng lưới sáng tạo, giáo dục và kinh tế văn hóa ngày càng trở nên cấp thiết. Điều đó đòi hỏi chuyển từ tư duy bảo tồn các yếu tố vật thể sang xây dựng một hệ sinh thái tri thức, trong đó di sản được nghiên cứu, số hóa, diễn giải, truyền thông và phát huy bằng những phương thức phù hợp.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Tuấn Long cho rằng, trong bối cảnh văn hóa được xác định là nguồn lực nội sinh cho phát triển, chính sách về di sản cần vượt ra ngoài việc duy trì hiện trạng vật chất. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 tạo cơ sở để gắn bảo vệ di sản với phát triển con người và đời sống văn hóa. Vì thế, Hà Nội đang nỗ lực phát huy giá trị Văn Miếu - Quốc Tử Giám, từng bước trở thành địa chỉ học tập, nghiên cứu và sáng tạo có chất lượng.

Để phát huy giá trị di sản đạo học vào đời sống đương đại, ông Phạm Tuấn Long cho rằng, cần có sự phối hợp giữa cơ quan văn hóa với giáo dục, khoa học - công nghệ, du lịch và các chủ thể xã hội; đồng thời xác định rõ phạm vi hoạt động, trách nhiệm của các đối tác và lợi ích mà công chúng nhận được. Một trong những hướng đi quan trọng là xây dựng các chương trình giáo dục di sản thường xuyên, có chiều sâu, thay vì chỉ tổ chức hoạt động theo mùa hoặc theo sự kiện.

Từ góc độ giáo dục di sản, PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, cần nhìn nhận Văn Miếu - Quốc Tử Giám như một bộ phận trong hệ thống tri thức quốc gia, từ đó có thể phát triển mô hình du lịch tri thức với những trải nghiệm dựa trên các câu chuyện lịch sử đã được nghiên cứu, kết hợp giữa trải nghiệm trực tiếp và công nghệ số.

“Văn Miếu - Quốc Tử Giám có tiềm năng trở thành không gian học tập suốt đời dành cho nhiều nhóm công chúng. Học sinh, sinh viên có thể tham gia các chương trình tìm hiểu lịch sử giáo dục, văn bia và văn hóa Thăng Long; giáo viên có thể tiếp cận phương pháp sử dụng di sản trong dạy học; những người làm công tác bảo tồn, quản lý văn hóa có thể tham gia các khóa học chuyên đề về di sản tư liệu. Với khách quốc tế, những chương trình tìm hiểu lịch sử giáo dục và văn hóa Việt Nam bằng tiếng nước ngoài cũng là hướng khai thác đầy tiềm năng”, PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu gợi ý.

Thành phố Hà Nội luôn quan tâm đến việc phát huy nguồn lực văn hóa và xây dựng người Hà Nội trong thời đại mới. Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong khẳng định, di sản 950 năm Quốc Tử Giám có đóng góp quan trọng trong việc hình thành nền quốc học Việt Nam, định hình bản sắc văn hóa, làm phong phú và sâu sắc thêm nền văn hiến dân tộc. Vì vậy, định hướng phát huy di sản không chỉ dừng lại ở bảo tồn mà cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, phát triển du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa; đồng thời biến di tích thành môi trường giáo dục sinh động, góp phần bồi đắp tinh thần hiếu học và ý thức học tập suốt đời cho thế hệ trẻ.

950 năm đã trôi qua, Quốc Tử Giám vẫn để lại những bài học sâu sắc về tầm nhìn giáo dục, tinh thần trọng dụng hiền tài và trách nhiệm của tri thức đối với quốc gia. Phát huy di sản hôm nay không chỉ là gìn giữ những dấu tích của quá khứ, mà quan trọng hơn là đưa các giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống, trở thành động lực khuyến học, khuyến tài, khơi dậy khát vọng sáng tạo và phụng sự xã hội.