Để phân loại rác tại nguồn không còn là khẩu hiệu

Từ thay đổi thói quen...

Chúng tôi ghé một quán nhậu ở phường Tân Mỹ vào buổi chiều muộn. Trong bếp, nhân viên đang thoăn thoắt phân loại thức ăn thừa vào một thùng riêng, còn lon bia, chai nhựa được gom gọn vào bao lớn để bán cho vựa ve chai. Ông Tuấn (chủ quán) nói: "Trước đây mỗi tháng tôi chi khoảng 6 triệu đồng cho việc thu gom rác. Theo quy định mới, nếu không phân loại tốt, cộng thêm tiền vận chuyển, có thể lên đến 9 triệu. Buộc phải thay đổi thôi!".

Cách đó không xa, ông Trần Trung Duyện (chủ nhà hàng H.L và 5 cơ sở kinh doanh khác) cũng đang siết lại quy trình. Ông bảo, trước kia gom chung nên lượng rác phát sinh lớn, mỗi tháng tốn gần 1 triệu đồng. Nay ông yêu cầu nhân viên chia ngay từ đầu thành 2 nhóm: tái chế và phần còn lại. "Vừa sạch sẽ, vừa giảm chi phí” - ông nói.

Một dây chuyền phân loại rác ở TPHCM

Không chỉ các hộ kinh doanh, nhiều khu dân cư cũng đang hình thành thói quen mới. Tại phường Tam Thắng, mô hình "Ngôi nhà xanh" duy trì nhiều năm qua đã thu hút khoảng 220 hội viên phụ nữ và hộ dân tham gia. Hàng tuần, họ cùng nhau phân loại giấy, chai nhựa, vỏ lon do người dân mang đến. Bà Nguyễn Thị Thanh Phượng (Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ khu phố 25) cho biết, nguồn quỹ từ bán phế liệu (khoảng 1- 2 triệu đồng/tháng) được dùng để thăm hỏi hội viên ốm đau, hỗ trợ phụ nữ khó khăn, trao thẻ bảo hiểm y tế và chương trình "Mẹ đỡ đầu" (300.000 đồng/cháu/tháng). Bình quân mỗi năm, mô hình thu gom hơn 2.000kg giấy và hơn 1.000kg chai nhựa, vỏ lon.

Ở phường Tân Mỹ, từ tháng 4/2026, Unilever Việt Nam và GRAC phối hợp với chính quyền địa phương triển khai Trạm thu hồi vật liệu tái chế. Người dân mang rác tái chế đến sẽ được cộng điểm trên ứng dụng để nhận quà. Toàn bộ quá trình từ phân loại tại hộ gia đình, thu gom tại trạm đến chuyển giao cho đơn vị tái chế đều được ghi nhận trên ứng dụng Grac. Ông Nguyễn Trường Giang (Phó Chủ tịch UBND phường Tân Mỹ) chia sẻ: "Trạm không chỉ tạo điểm đến cho rác đã phân loại mà còn giúp người dân nhìn thấy rõ hơn sản phẩm mình tạo ra sau quá trình phân loại".

Việc phân loại rác sinh hoạt tại nguồn được qui định thực hiện đồng bộ trên cả nước bắt đầu từ ngày 01/01/2025 theo Luật Bảo vệ môi trường 2020. Theo đó, người dân phải phân thành 3 nhóm: rác tái sử dụng, tái chế; rác thực phẩm; rác sinh hoạt khác, nếu không thực hiện sẽ bị phạt từ 500.000 đến 1 triệu đồng. Song, đã trải qua gần 2 năm áp dụng, thực tế ở TPHCM việc phân rác tại nguồn vẫn chưa đi đến đâu.

Thống kê của cơ quan chuyên trách cho thấy, mỗi ngày Thành phố phát sinh khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt, phần lớn lượng rác thải này đang được xử lý bằng phương pháp chôn lấp dẫn đến nguy cơ tác động tiêu cực đến môi trường sống và sức khỏe con người. Tuy nhiên, Thành phố vẫn còn đang loay hoay đi tìm phương án thích hợp trong việc triển việc phân loại chất thải rắn tại nguồn. Thậm chí, nhiều hộ dân và kể cả những người thu gom rác vẫn chưa nắm rõ quy định này. Nhiều ý kiến cho rằng, việc áp dụng xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi này còn có chỗ chưa hợp lý, chưa đúng thời điểm trong bối cảnh chính sách, giải pháp chưa đồng bộ và lo ngại tình trạng sẽ "đánh trống bỏ dùi".

Dù Thành phố quyết liệt thực hiện phân loại tại nguồn, nhưng hiện tại việc thu gom, vận chuyển vẫn khó thực hiện

Ngày 18/8/2026, TPHCM ban hành Quyết định 65/2026/QĐ-UBND quy định giá cụ thể đối với dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn Thành phố nhằm thiết lập một cơ chế tính giá rác mới công bằng, minh bạch và tạo bước đệm chuẩn bị cho việc bắt buộc phân loại rác tại nguồn từ năm 2027.

… Đến đồng bộ quy trình xử lý

Ngồi trong quán cà phê nhỏ trong con hẻm nhỏ, bà Phạm Thu Ngân nhớ lại vài năm trước, khi khu phố của bà (phường Tân Định cũ, nay là phường Sài Gòn) được chọn làm thí điểm phân loại rác tại nguồn. "Bà con hào hứng lắm, được tặng quà, được chuyên gia hướng dẫn tận nơi. Nhưng rồi chỉ một thời gian, rác đã phân loại bị thu gom chung". Câu chuyện của bà Ngân không phải cá biệt và đặt ra yêu cầu cấp thiết: Không chỉ vận động người dân phân loại, mà còn phải tổ chức lại hệ thống thu gom tương ứng. Nếu không, phân loại rác tại nguồn mãi chỉ là khẩu hiệu.

Thực tế, tại một số khu vực trung tâm, các đơn vị thu gom vẫn dùng xe ba gác, xe lôi tự chế kéo theo những thùng rác cồng kềnh. Chị Tuyết Chi (người thu gom rác ở phường Sài Gòn hơn 10 năm) bộc bạch: "Xe ba gác dễ len vào hẻm nhỏ, nhưng tôi cũng lo bị xử phạt". Trong khi đó, ở các phường thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, việc chuyển đổi phương tiện diễn ra bài bản hơn. Với tuyến hẻm nhỏ, lực lượng dùng xe rùa hoặc xe đẩy 4 bánh để vận chuyển ra đường lớn, rồi tập kết lên xe chuyên dụng.

Ông Nguyễn Hoàng Giang ở Hợp tác xã Thương mai dịch vụ môi trường Quận 7 (phường Tân Hưng) cho biết, từ năm 2020, cơ sở đã đầu tư 3 xe chuyên dụng thu gom rác và hơn 20 xe chuyên dụng tiếp nhận rác từ chung cư. Tuy nhiên, theo ông Võ Nguyễn Hoàng Gia - Giám đốc HTX Môi trường Liên Hiệp (phường Tan Bình), chi phí chuyển đổi là rào cản lớn. Xe thu gom đúng quy chuẩn có giá hàng trăm triệu đồng đến dưới 1 tỷ, vượt khả năng của nhiều đường dây rác dân lập. Ông kiến nghị Thành phố hỗ trợ để người thu gom tiếp cận xe nhỏ gọn, phù hợp hẻm nhỏ, giá dưới 100 triệu đồng/xe.

Nhiều mô hình tự chủ phân loại tại nguồn trong khu dân cư đã làm thay đổi thói quen xử lý rác sinh hoạt của người dân

Không chỉ đồng bộ ở khâu thu gom, khâu xử lý cũng phải được đầu tư tương xứng. Công ty TNHH MTV Liên hợp Khoa học Công nghệ Môi trường Biwase (phường Chánh Phú Hòa) đang vận hành mô hình xử lý khép kín: phân loại, tái chế, đốt phát điện và chôn lấp hợp vệ sinh. Các thành phần tái chế được tách riêng; rác hữu cơ sản xuất compost; phần còn lại đốt thu hồi năng lượng hoặc chôn lấp kết hợp thu hồi khí biogas phát điện. Tro, xỉ sau đốt tiếp tục được tái chế thành vật liệu xây dựng. Đây là mô hình mà nhiều địa phương đang hướng tới.

Về khối lượng tính giá rác phát sinh, chủ một hộ thu gom rác ở khu phố 48 (phường Tân Hưng) cho biết, trước đây đơn giá 50.000 đồng/hộ. Với cơ sở kinh doanh, đơn giá tính dựa trên khối lượng thực tế nhưng chủ yếu ước tính theo thùng. Khi áp dụng Quyết định 65, ông phải khảo sát lại nhân khẩu hộ gia đình, còn hộ kinh doanh vẫn tính theo thùng.

Theo Quyết định 4127/QĐ-UBND về kế hoạch hành động thực hiện Nghị quyết 394/NQ-CP ngày 03/12/2025 của Chính phủ, TPHCM đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% phường, xã, đặc khu phối hợp với các sở, ban, ngành đầu tư, xây dựng và phát triển đồng bộ phương tiện, trang thiết bị, hạ tầng kỹ thuật phục vụ phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý rác thải; đồng thời tăng cường đào tạo nhân lực quản lý chất thải.

Nguyên nhân dẫn đến việc hiện tại vẫn khó triển khai, theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TPHCM, là dù người dân và doanh nghiệp đồng thuận thực hiện việc phân loại rác thải đúng theo tiêu chí, nhưng quá trình phân loại tại nguồn và việc xử lý vẫn gặp nhiều trở ngại. Cụ thể, việc triển khai vấn đề này hiện mới chỉ được các địa phương tổ chức thí điểm, mang tính chất tuyên truyền. Trong khi hệ thống xử lý rác thải lại chưa đồng bộ từ quá trình người dân phân loại cho đến việc thu gom, xử lý và thậm chí là cả hệ thống tái chế. Thực tế, các thiết bị, hạ tầng cơ sở hiện tại chưa đủ đáp ứng như việc chưa có tuyến riêng hay chưa thể bố trí các điểm tập kết, phân loại được quy hoạch bài bản, bảo đảm công năng, phù hợp với từng loại rác.

Các chuyên gia về môi trường cũng đánh giá, hiện hạ tầng thu gom và xử lý rác thải tại các khu tập trung đông dân cư chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa và gia tăng dân số. Cơ sở vật chất như thùng rác công cộng phân loại còn hạn chế và không được đồng bộ là nguyên nhân chính khiến công tác phân loại tại nguồn chưa đạt được hiệu quả như kỳ vọng. Bên cạnh đó, Thành phố còn phải lựa chọn công nghệ xử lý rác thải phù hợp, đúng với quy chuẩn.

Rời những con hẻm nhỏ, chúng tôi chợt nghĩ: Phân loại rác tại nguồn không chỉ là câu chuyện của những thùng rác được chia màu, mà là của cả một hệ thống. Khi người dân đã thay đổi thì những chiếc xe ba gác cũ kỹ, những bãi tập kết tạm bợ và cả những lò đốt lạc hậu cũng cần được thay đổi theo. Bởi nếu không, mọi nỗ lực từ hộ gia đình sẽ lại một lần nữa bị "đổ sông đổ biển". Và khi ấy, "phân loại rác tại nguồn" mãi chỉ là khẩu hiệu.