Để xã hội số mở rộng cơ hội phát triển cho con người

Xã hội số đang trở thành không gian sống ngày càng hiện hữu, nơi công nghệ, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo từng bước thay đổi cách con người học tập, lao động, giao tiếp và tham gia đời sống xã hội. Quá trình này đặt ra yêu cầu nhận diện những biến đổi xã hội, để thành quả của chuyển đổi số thực sự mở rộng cơ hội phát triển, nâng cao chất lượng sống và hạn chế những khoảng cách mới giữa con người với con người.

Đây là vấn đề trọng tâm được đặt ra tại Hội thảo khoa học quốc gia Xã hội số: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, diễn ra mới đây tại Hà Nội. Hội thảo do Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), NXB Chính trị quốc gia Sự thật và Hội Xã hội học Việt Nam phối hợp tổ chức.

Mở ra một không gian phát triển mới

Theo các chuyên gia, cùng với sự phát triển nhanh của công nghệ, xã hội số đang ngày càng hiện diện rõ nét trong đời sống và mở ra một không gian phát triển mới. Quá trình này cũng diễn ra trong bối cảnh nền tảng chính trị, pháp lý cho chuyển đổi số ở Việt Nam được hoàn thiện mạnh mẽ, với những định hướng ngày càng nổi bật về phát triển xã hội số bao trùm, lấy con người làm trung tâm.

Quang cảnh hội thảo

Như lời PGS-TS Chu Văn Tuấn (Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học), những công nghệ mới không còn đứng bên ngoài đời sống như những công cụ bổ trợ, mà chúng đang trực tiếp tham gia vào cách xã hội vận hành. Chuyển đổi số, theo ông, đã và đang tái định hình sâu sắc cách con người sản xuất, quản trị, học tập, giao tiếp và tham gia vào đời sống xã hội. Bởi vậy, xã hội số không còn là một xu hướng mang tính dự báo mà đã trở thành một thực tiễn phát triển hiện hữu.

Những thay đổi này đã có thể nhận thấy từ đời sống hằng ngày. Hạ tầng số tiếp tục được mở rộng; định danh và xác thực điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, dịch vụ công trực tuyến, y tế số, giáo dục số, thương mại điện tử cùng nhiều tiện ích số ngày càng hiện diện rộng rãi. Công nghệ giúp rút ngắn khoảng cách về không gian, thời gian và chi phí, đồng thời mở thêm những phương thức mới để người dân học tập, làm việc, kinh doanh và tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.

Từ sự dịch chuyển này, TS Đinh Thị Mai (Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới mà công nghệ số không chỉ giới hạn là công cụ hỗ trợ, mà ngày càng trở thành một phần của môi trường sống, hạ tầng xã hội và năng lực phát triển quốc gia.

"Xã hội số là nơi công nghệ không chỉ hỗ trợ mà đang từng bước tái cấu trúc đời sống con người và phương thức vận hành xã hội" - bà nhấn mạnh - "Từ góc độ công nghệ, chúng ta thấy tốc độ, sự kết nối và tiện ích ngày càng mở rộng và là phương thức để tạo lập các giá trị mới. Từ góc độ quản trị là khả năng điều hành dựa trên dữ liệu, nâng cao tính minh bạch và chất lượng phục vụ người dân".

Người dân sử dụng máy kiosk thông minh để đăng ký khám bệnh tại Trung tâm Y tế Krông Ana (tỉnh Đắk Lắk). Ảnh: Nguyên Dung - TTXVN

Đáng nói, sự chuyển động của thực tiễn cũng đang song hành với quá trình hoàn thiện nền tảng chính sách cho phát triển xã hội số. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định mục tiêu: "Thúc đẩy chuyển đổi số, dữ liệu số; xây dựng Chính phủ số, xã hội số, công dân số". Ở đây, xã hội số trở thành một trong số những trụ cột cốt lõi của chiến lược chuyển đổi số quốc gia và đóng vai trò động lực thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững, nâng cao chất lượng cuộc sống nhân dân, đảm bảo quốc phòng, an ninh trong thời kỳ mới.

Trước đó, Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là một đột phá quan trọng hàng đầu, đồng thời đặt mục tiêu: "Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo góp phần quan trọng xây dựng, phát triển giá trị văn hóa, xã hội, con người Việt Nam".

Nghị quyết tiếp tục yêu cầu: "Phát triển các nền tảng số an toàn và tăng cường ứng dụng công nghệ số, hình thành công dân số. Phát triển một số mạng xã hội Việt Nam, xây dựng xã hội số an toàn, lành mạnh. Phát triển văn hóa số bảo đảm giữ gìn bản sắc dân tộc, xây dựng bộ quy tắc ứng xử trên không gian mạng, giảm thiểu tác động tiêu cực của công nghệ số đối với xã hội".

Những định hướng này cho thấy phát triển xã hội số không chỉ được đặt trong mục tiêu mở rộng hạ tầng hay ứng dụng công nghệ, mà còn gắn trực tiếp với con người, môi trường xã hội, văn hóa và khả năng kiểm soát những hệ quả mới của quá trình số hóa.

Đoàn viên thanh niên tỉnh Bắc Ninh hướng dẫn người dân sử dụng các tiện ích số trên điện thoại. Ảnh: Đồng Thúy - TTXVN

Tinh thần này tiếp tục được cụ thể hóa trong Chương trình phát triển kinh tế số và xã hội số giai đoạn 2026 - 2030, được phê duyệt tại Quyết định số 1033/QĐ-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ, với mục tiêu kiến tạo xã hội số văn minh, an toàn và bao trùm, bảo đảm người dân được tiếp cận, thụ hưởng thành quả khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, qua đó nâng cao chất lượng cuộc sống và hạnh phúc.

Cùng với đó, Chiến lược quốc gia về chuyển đổi số giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045, được phê duyệt tại Quyết định 1266/QĐ-TTg ngày 14/7/2026 của Thủ tướng Chính phủ, tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát triển toàn diện, bao trùm, không để ai bị bỏ lại phía sau, hướng tới xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia số phát triển, thịnh vượng, an toàn, nhân văn vào năm 2045.

Nhìn từ sự phát triển chính sách này, có thể thấy phát triển xã hội số ngày càng được đặt trong một cách tiếp cận toàn diện hơn, không chỉ mở rộng hạ tầng, nền tảng và dữ liệu mà còn chú trọng nâng cao năng lực số, bảo đảm khả năng tiếp cận, quyền lợi, chất lượng sống và cơ hội thụ hưởng của người dân.

Thước đo nằm ở cơ hội phát triển

Khi hạ tầng số, nền tảng số và các dịch vụ trực tuyến ngày càng phổ biến, yêu cầu đối với phát triển xã hội số cũng dịch chuyển từ mở rộng khả năng kết nối sang nâng cao chất lượng tham gia và thụ hưởng của người dân.

Theo PGS-TS Vũ Trọng Lâm (Giám đốc, Tổng Biên tập NXB Chính trị quốc gia Sự thật), khi xã hội số đi vào chiều sâu, những vấn đề phức tạp hơn đã xuất hiện. Cụ thể, đó là khoảng cách giữa tốc độ phát triển của công nghệ với năng lực thích ứng của xã hội. "Một nền tảng hoặc một công cụ trí tuệ nhân tạo có thể phổ biến chỉ trong vài tháng. Nhưng để con người hình thành kỹ năng mới, cơ sở giáo dục điều chỉnh chương trình, thị trường lao động thích ứng và thể chế nhận diện những quan hệ mới thì cần thời gian dài hơn" - PGS Lâm dẫn chứng.

Như lời ông, nếu khoảng cách này lớn có thể xuất hiện một "độ trễ xã hội": Năng suất tăng nhưng kỹ năng không theo kịp; dịch vụ số mở rộng nhưng một bộ phận người dân khó tiếp cận; mô hình kinh doanh mới xuất hiện trong khi cơ chế bảo vệ quyền lợi chưa phát triển tương xứng…

Tiểu thương linh hoạt áp dụng thanh toán QR code, phục vụ khách hàng thuận tiện hơn tại một số khu chợ ở Hà Nội. Ảnh: Lê Đông - TTXVN

Cùng với đó là những vấn đề ngày càng trực tiếp liên quan tới quyền và lợi ích của con người. Dữ liệu vừa là nguồn lực phát triển, vừa gắn với quyền riêng tư và quyền tự quyết của cá nhân. Thuật toán có thể giúp phân phối thông tin, dịch vụ, cơ hội việc làm hiệu quả hơn nhưng cũng có thể làm gia tăng sự phụ thuộc vào nền tảng. Trí tuệ nhân tạo mở ra khả năng mới trong lao động, giáo dục, y tế, quản trị, đồng thời đặt ra những câu hỏi về trách nhiệm, đạo đức, tính xác thực, bản quyền và giới hạn của việc sử dụng máy móc trong những quyết định liên quan đến con người.

Bởi vậy, theo PGS-TS Vũ Trọng Lâm, vấn đề trọng tâm không phải là lựa chọn giữa phát triển công nghệ và bảo vệ xã hội. Bài toán của quản trị là xây dựng được thể chế vừa khuyến khích đổi mới, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con người; vừa khai thác giá trị của dữ liệu, vừa củng cố niềm tin số; vừa mở rộng không gian kết nối, vừa bảo vệ các giá trị văn hóa, đạo đức và sự gắn kết cộng đồng.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu nhìn nhận đầy đủ hơn về công dân số. Đó không chỉ là người có tài khoản điện tử hay biết sử dụng một ứng dụng, mà phải có khả năng tiếp cận và đánh giá thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện rủi ro, sử dụng công nghệ có trách nhiệm, thực hiện quyền và nghĩa vụ trên môi trường số và thích ứng trước những thay đổi nhanh chóng của công nghệ.

Từ đó, tiêu chí đánh giá xã hội số cũng cần dịch chuyển từ mức độ số hóa sang chất lượng phát triển. Sự gia tăng của hạ tầng, dịch vụ hay số người sử dụng công nghệ chưa thể tự động đồng nghĩa với tiến bộ xã hội nếu năng lực tiếp cận không đồng đều, những khoảng cách mới tiếp tục xuất hiện, quyền riêng tư chưa được bảo vệ hay niềm tin và sự gắn kết xã hội bị suy giảm.

"Xét đến cùng, xây dựng xã hội số không phải là xây dựng một xã hội có nhiều công nghệ hơn" - PGS Lâm nhấn mạnh. Theo ông, giá trị của xã hội số phải được đo bằng việc công nghệ có giúp con người phát triển tốt hơn hay không; có mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, việc làm và dịch vụ hay không; có nâng cao hiệu quả quản trị và chất lượng cuộc sống hay không; có củng cố sự an toàn, niềm tin, công bằng, các giá trị văn hóa, đạo đức và sự gắn kết xã hội hay không.

Nhìn từ đây, phát triển xã hội số không chỉ là mở rộng không gian công nghệ mà còn là mở rộng không gian phát triển cho con người. Công nghệ càng đi sâu vào đời sống, yêu cầu bảo đảm tính bao trùm, an toàn và nhân văn càng phải trở thành một phần của chính tiến trình phát triển này.