Đề xuất hỗ trợ có mục tiêu cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Chính sách nhiều, mức thụ hưởng còn hạn chế

Theo đánh giá của Bộ Tài chính, sau hơn 8 năm triển khai, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa đã tạo nền tảng cho việc hình thành và thực thi hệ thống chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME). Khuôn khổ pháp lý từng bước được hoàn thiện với 8 nghị định, hơn 20 thông tư cùng các chính sách về đất đai, thuế, đào tạo, tư vấn, chuyển đổi số, tham gia chuỗi giá trị và phát triển thị trường.

Dư nợ dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm 19-20% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Ảnh: H.Vân

Giai đoạn 2021 - 2025, thống kê sơ bộ cho thấy hơn 2,2 triệu lượt người được hỗ trợ thông tin, nâng cao nhận thức, kỹ năng về chuyển đổi số; hơn 20.000 lượt doanh nghiệp tham gia đào tạo; khoảng 5.000 doanh nghiệp được tư vấn chuyên sâu và 500 doanh nghiệp được hỗ trợ xúc tiến thương mại, kết nối kinh doanh, phát triển thị trường.

Dù vậy, quá trình thực thi cũng bộc lộ những hạn chế, nhất là khả năng tiếp cận và thụ hưởng chính sách.

Một trong những vấn đề đáng chú ý là tín dụng. Dư nợ dành cho SME chỉ chiếm 19 - 20% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Nhiều doanh nghiệp có quy mô vốn nhỏ, sức chống chịu hạn chế, hoạt động kinh doanh dễ biến động; năng lực xây dựng và chứng minh tính khả thi của phương án vay vốn còn yếu.

Tài sản bảo đảm cũng là rào cản với nhiều SME. Dù một số tổ chức tín dụng đã tăng cho vay không có tài sản bảo đảm với khách hàng có lịch sử tín dụng tốt, các yêu cầu về an toàn vốn và quản trị rủi ro vẫn ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận vốn của một bộ phận doanh nghiệp. Trong khi đó, Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa và Quỹ Bảo lãnh tín dụng cho SME chưa phát huy đầy đủ vai trò hỗ trợ tiếp cận tín dụng.

Với chính sách thuế, dù đây là một trong những kênh hỗ trợ có quy mô lớn, tác động dài hạn còn hạn chế. Phần lớn chính sách miễn, giảm, gia hạn thuế, phí và lệ phí được áp dụng theo từng năm hoặc từng giai đoạn. Các giải pháp này giúp giảm chi phí, cải thiện dòng tiền trước mắt nhưng chưa tạo được sự ổn định cần thiết để doanh nghiệp xây dựng kế hoạch đầu tư, mở rộng sản xuất dài hạn.

Đáng chú ý, ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp dành riêng cho SME chậm được cụ thể hóa. Đến khi Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025 được ban hành, SME mới được tiếp cận cơ chế thuế suất 15 - 17% theo tinh thần của luật. Việc chậm triển khai phần nào hạn chế vai trò của chính sách thuế như một công cụ tạo động lực phát triển dài hạn cho khu vực này.

Khó khăn cũng xuất hiện trong chính sách hỗ trợ mặt bằng sản xuất. Tổng hợp từ các địa phương cho thấy cơ chế hỗ trợ tiếp cận đất đai, mặt bằng tại khu, cụm công nghiệp thông qua chủ đầu tư hạ tầng hầu như chưa được triển khai trên thực tế. Nhiều địa phương đã rà soát, bố trí quỹ đất theo quy định nhưng chưa thu hút được chủ đầu tư hạ tầng, khiến cơ chế hỗ trợ khó vận hành như thiết kế.

Do chính sách hỗ trợ mặt bằng được thực hiện thông qua chủ đầu tư hạ tầng, những địa phương chưa có hoặc chưa thu hút được nhà đầu tư khu, cụm công nghiệp khó triển khai hỗ trợ trực tiếp cho SME. Thủ tục tiếp cận cũng còn phức tạp, một số chính sách mang tính khung, chưa phù hợp với đặc thù của doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp tại địa bàn khó khăn.

Thực tế này cho thấy, dù hệ thống chính sách hỗ trợ SME ngày càng được mở rộng, khoảng cách giữa thiết kế chính sách và khả năng thụ hưởng thực tế vẫn là vấn đề cần giải quyết.

Đề xuất tập trung nguồn lực vào SME có tiềm năng

Để khắc phục những bất cập sau hơn 8 năm thực thi, Bộ Tài chính đang xây dựng Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi). Dự thảo hướng tới hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nâng cao hiệu quả hỗ trợ, qua đó thúc đẩy SME phát triển nhanh, bền vững và nâng sức cạnh tranh.

Góp ý dự thảo, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng chính sách hỗ trợ cần hướng tới nâng cao năng lực cạnh tranh, tạo nền tảng để doanh nghiệp phát triển bền vững, thay vì chủ yếu giải quyết khó khăn trước mắt.

Bên cạnh các chính sách diện rộng, VCCI đề xuất bổ sung cơ chế “hỗ trợ có mục tiêu”, tập trung nguồn lực cho SME có tiềm năng tăng trưởng, khả năng phát triển thành doanh nghiệp lớn hoặc hoạt động trong các lĩnh vực ưu tiên như công nghiệp hỗ trợ, công nghệ cao.

Theo cơ chế này, SME được lựa chọn sẽ ưu tiên tiếp cận đồng bộ các chính sách chung và gói hỗ trợ phù hợp nhu cầu, đồng thời cam kết những chỉ tiêu cụ thể về tăng trưởng, phát triển. Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp sử dụng hiệu quả nguồn lực công, ưu tiên những doanh nghiệp có khả năng tạo sức lan tỏa.

Về tín dụng, dự thảo quy định Nhà nước “khuyến khích” các tổ chức tín dụng, tài chính phát triển sản phẩm phù hợp với SME. Theo VCCI, quy định này cần đi kèm các công cụ cụ thể để tạo thêm động lực đưa vốn vào khu vực SME.

Một số giải pháp được đề xuất như ưu đãi nguồn tái cấp vốn, thuế thu nhập doanh nghiệp; xây dựng cơ chế tín dụng ưu tiên, ổn định cho sản xuất, xuất khẩu, công nghiệp hỗ trợ, doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng và nông nghiệp công nghệ cao. Giá vốn và thời hạn vay cũng cần phù hợp để doanh nghiệp chủ động tính toán chi phí trong suốt chu kỳ đơn hàng.

VCCI cũng đề nghị đổi mới thẩm định tín dụng theo hướng giảm phụ thuộc vào bất động sản thế chấp, tăng đánh giá dựa trên dòng tiền, hợp đồng, đơn hàng, khoản phải thu và lịch sử tuân thủ. Cùng với đó, cần hoàn thiện cơ chế nhận máy móc, thiết bị, hàng tồn kho, nguyên vật liệu, khoản phải thu làm tài sản bảo đảm; phát triển tài trợ chuỗi cung ứng và tài trợ theo hợp đồng.

Theo VCCI, cơ chế hỗ trợ rõ ràng, phù hợp hơn sẽ tạo điều kiện để các tổ chức tín dụng đa dạng hóa sản phẩm, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận vốn và nâng hiệu quả hỗ trợ SME.