Đề xuất tách quản lý lưới điện khỏi kinh doanh bán lẻ

Tạo sân chơi bình đẳng cho thị trường bán lẻ điện

Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (Bộ Công Thương) đang xây dựng dự thảo Báo cáo tổng hợp hoàn thiện thiết kế thị trường bán buôn điện cạnh tranh, xây dựng thị trường bán lẻ điện cạnh tranh và lộ trình triển khai. Góp ý dự thảo này, VCCI cho rằng việc xây dựng thị trường bán lẻ điện cần đi đôi với các cơ chế bảo đảm cạnh tranh bình đẳng, minh bạch và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tham gia.

Theo VCCI, hiện nay hạ tầng lưới điện phân phối chủ yếu do các đơn vị thuộc khu vực nhà nước quản lý. Khi thị trường bán lẻ điện được mở cửa, nếu các đơn vị này vừa nắm giữ hạ tầng mang tính độc quyền tự nhiên, vừa trực tiếp tham gia kinh doanh bán lẻ điện sẽ làm gây lo ngại về khả năng cạnh tranh bình đẳng giữa doanh nghiệp nhà nước và khu vực tư nhân.

Xây dựng thị trường bán lẻ điện cần đi đôi với các cơ chế bảo đảm cạnh tranh bình đẳng, minh bạch và thuận lợi cho doanh nghiệp tham gia. Ảnh: Tiên Giang

Vì vậy, VCCI đề nghị Ban soạn thảo quy định rõ lộ trình minh bạch hóa và tiến tới độc lập hoàn toàn giữa bộ phận quản lý lưới điện với bộ phận kinh doanh bán lẻ điện. Việc bảo đảm các doanh nghiệp được tiếp cận hạ tầng và thông tin trên cơ sở công bằng sẽ góp phần hình thành thị trường bán lẻ điện phát triển lành mạnh, nâng cao chất lượng dịch vụ và mang lại lợi ích cho khách hàng.

Bên cạnh đó, VCCI cho rằng thủ tục chuyển đổi nhà cung cấp điện cần được thiết kế theo hướng đơn giản, thuận tiện hơn. Trên thực tế, trải nghiệm của khách hàng, đặc biệt là các doanh nghiệp sản xuất, phụ thuộc nhiều vào khả năng chuyển đổi nhà cung cấp để tiếp cận dịch vụ tốt hơn. Nếu quy trình chốt chỉ số công tơ hoặc chuyển đổi hợp đồng quá phức tạp, khách hàng sẽ ngần ngại thay đổi nhà cung cấp.

Do đó, VCCI đề nghị toàn bộ quy trình chuyển đổi được thực hiện trên môi trường số, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và cơ chế chia sẻ thông tin minh bạch trên cơ sở có sự đồng ý của khách hàng nhằm giảm thời gian và chi phí cho các bên tham gia thị trường.

Đối với điều kiện gia nhập thị trường, VCCI đánh giá việc yêu cầu doanh nghiệp bán lẻ điện có biện pháp bảo đảm tài chính là cần thiết để hạn chế rủi ro cho hệ thống. Tuy nhiên, nếu chỉ áp dụng hình thức ký quỹ bằng tiền mặt với giá trị lớn sẽ tạo áp lực đáng kể về dòng tiền, nhất là đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Vì vậy, VCCI đề xuất mở rộng các hình thức bảo đảm tài chính theo hướng linh hoạt hơn, phù hợp thông lệ quốc tế và pháp luật hiện hành. Ngoài ký quỹ, doanh nghiệp có thể sử dụng bảo lãnh ngân hàng, bảo hiểm thương mại hoặc được đánh giá dựa trên mức độ tín nhiệm. Cách tiếp cận này vừa giúp kiểm soát rủi ro, vừa tạo điều kiện để nhiều doanh nghiệp tham gia thị trường.

Bảo vệ khách hàng, thúc đẩy điện xanh và minh bạch giá điện

Liên quan đến quyền lợi của khách hàng, VCCI cho rằng cơ chế "nhà cung cấp dự phòng" là giải pháp tích cực nhằm bảo đảm việc cung cấp điện không bị gián đoạn khi một đơn vị bán lẻ điện ngừng hoạt động. Tuy nhiên, trong trường hợp này khách hàng có thể phải mua điện với mức giá cao hơn đáng kể so với hợp đồng đã ký.

Để hạn chế tác động đến hoạt động sản xuất, VCCI đề nghị bổ sung quy định về khoảng thời gian ân hạn áp dụng mức giá trần ổn định đối với khách hàng phải chuyển sang nhà cung cấp dự phòng mà không do lỗi của mình. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp có thời gian tìm kiếm nhà cung cấp mới, tránh biến động đột ngột của chi phí đầu vào.

Tổ chức này cũng kiến nghị bổ sung quy định yêu cầu đơn vị bán lẻ điện phải thông báo kịp thời cho khách hàng khi lâm vào tình trạng phá sản hoặc có nguy cơ ngừng hoạt động để doanh nghiệp chủ động xây dựng phương án ứng phó.

Một nội dung khác được VCCI nhấn mạnh là bảo đảm quyền tiếp cận nguồn điện xanh của doanh nghiệp. Theo VCCI, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu hiện phải đáp ứng các yêu cầu về phát triển bền vững, giảm phát thải theo các tiêu chuẩn quốc tế như CBAM của Liên minh châu Âu, RE100 hay ESG. Trong khi đó, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) đã được ban hành, tạo cơ sở pháp lý để doanh nghiệp tiếp cận điện từ năng lượng tái tạo.

VCCI vì vậy đề nghị thiết kế thị trường bán lẻ điện cạnh tranh phải bảo đảm thống nhất và tương thích với cơ chế DPPA, đồng thời nghiên cứu cơ chế cho phép khách hàng lựa chọn sử dụng điện từ các nguồn năng lượng tái tạo đi kèm thông tin minh bạch về nguồn gốc điện năng.

Đối với các mô hình năng lượng mới, VCCI kiến nghị bổ sung khung pháp lý cho phép hình thành các đơn vị tổng hợp (Aggregator) và mô hình nhà máy điện ảo (VPP). Các mô hình này có thể tập hợp nguồn điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ phân tán thành quy mô đủ lớn để tham gia thị trường bán buôn và bán lẻ điện. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế thanh toán rõ ràng đối với các hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) nhằm tạo động lực thu hút đầu tư.

VCCI cũng đề nghị minh bạch toàn bộ cấu thành giá điện, bao gồm giá năng lượng, giá công suất, chi phí truyền tải, phân phối và các khoản phụ phí khác. Các khoản thu bắt buộc và chi phí chuyển tiếp phải được kiểm toán độc lập, công khai, minh bạch. Đồng thời, chỉ cho phép phân bổ các khoản chi phí hợp lý, tránh đưa các chi phí không liên quan trực tiếp đến vận hành thị trường hiện tại vào giá điện, ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.