Đề xuất tạm hoãn truy cứu hình sự sai phạm kinh tế: Chuyên gia nói gì?

Cần luật hóa chặt chẽ cơ chế tạm hoãn truy cứu hình sự

Bộ Công an đề xuất bổ sung cơ chế "tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự" đối với các hành vi vi phạm gây thiệt hại về kinh tế nhưng được thực hiện vì mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh, không có động cơ tham nhũng, vụ lợi và mang lại hiệu quả cho địa phương, đất nước.

Theo Bộ Công an, đây không phải là cơ chế miễn trách nhiệm hình sự mà là việc tạm thời chưa truy cứu hoặc chưa tiếp tục truy cứu trong một thời hạn, điều kiện nhất định.

Về nguyên tắc, người vi phạm vẫn có dấu hiệu phạm tội và phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, Nhà nước cho phép họ có thời gian khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại, thu hồi tài sản hoặc hợp tác với cơ quan chức năng trước khi xem xét các bước tố tụng tiếp theo.

Theo Bộ Công an, quy định này tạo ra một tầng xử lý trung gian giữa "truy cứu ngay" và "miễn trách nhiệm hình sự", qua đó tăng khả năng khắc phục hậu quả, thu hồi tài sản, hạn chế tình trạng hình sự hóa quá mức các rủi ro phát sinh từ hoạt động phát triển kinh tế - xã hội. Cơ chế này cũng được kỳ vọng giúp giảm đổ vỡ dây chuyền đối với doanh nghiệp, dự án đầu tư và góp phần tháo gỡ tâm lý sợ sai, sợ bị hình sự hóa trong quá trình thực thi nhiệm vụ.

Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo cũng thừa nhận việc bổ sung cơ chế này sẽ tác động đáng kể đến Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành. Do đó, các điều kiện áp dụng như "vì mục đích phát triển", "mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội", "không tham nhũng, vụ lợi" cần được quy định chặt chẽ nhằm tránh nguy cơ bị lợi dụng.

Bộ Công an đề xuất chỉ áp dụng trong phạm vi hẹp, ưu tiên đối với các tội vô ý hoặc các sai phạm trong lĩnh vực quản lý kinh tế mà hậu quả còn khả năng khắc phục; đồng thời loại trừ các hành vi tham nhũng, chức vụ vì vụ lợi, cố ý làm giả hồ sơ hoặc che giấu sai phạm.

Bình luận về đề xuất này, luật gia Dương Đình Khuyến, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Luật gia Việt Nam, cho rằng chủ trương là phù hợp nhưng thách thức lớn nhất nằm ở cơ chế tố tụng.

Theo ông, khi cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can thì toàn bộ quá trình xử lý phải tuân thủ nghiêm ngặt Bộ luật Tố tụng hình sự. Vì vậy, khái niệm "tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự" chỉ có thể triển khai nếu được luật hóa bằng các quy định cụ thể.

"Nếu đã khởi tố hình sự thì mọi việc phải đi theo trình tự tố tụng. Không thể chỉ nói tạm hoãn là tạm hoãn được, mà phải có căn cứ pháp lý rõ ràng", ông Khuyến nói.

HĐXX làm việc trong một vụ án. Ảnh: N.H.

Theo vị luật gia, trong trường hợp xác định người vi phạm không có động cơ tư lợi, sai phạm xuất phát từ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả, cơ quan điều tra có thể xem xét tạm đình chỉ điều tra để bảo đảm an toàn pháp lý. Nếu sau này xuất hiện tình tiết mới như dấu hiệu tham nhũng hoặc vụ lợi thì vẫn có thể phục hồi điều tra.

Ông Khuyến cũng cho rằng tinh thần của Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân cho phép nhiều vụ việc được giải quyết ngay từ giai đoạn điều tra mà không nhất thiết phải kéo dài sang truy tố và xét xử. Tuy nhiên, với những vụ án đã chuyển sang Viện Kiểm sát hoặc Tòa án, việc dừng truy cứu trách nhiệm hình sự phải có cơ sở theo quy định của luật tố tụng hình sự tương ứng với từng giai đoạn.

Để khuyến khích người vi phạm chủ động khắc phục hậu quả, ông đề xuất cơ quan tố tụng cần có cơ chế linh hoạt hơn trong việc quản lý tài sản.

"Phải tạo điều kiện cho người vi phạm được bán hoặc xử lý tài sản dưới sự giám sát của cơ quan chức năng để lấy tiền khắc phục hậu quả. Cơ quan tố tụng vẫn kiểm soát dòng tiền nhưng đồng thời mở ra cơ hội để họ thực hiện nghĩa vụ", ông nói.

Nên ưu tiên khắc phục hậu quả thay vì hình sự hóa quá mức

Cùng quan điểm, luật sư Trần Nam Long, Giám đốc Công ty Luật TNHH Trần Long và Cộng sự, cho rằng thực tiễn xử lý các vụ án kinh tế thời gian qua cho thấy tồn tại một "nút thắt" trong hoạt động tố tụng.

Theo ông, khi phát hiện sai phạm tại các dự án kinh tế - xã hội, các biện pháp tố tụng như khởi tố, bắt tạm giam, phong tỏa tài sản thường được áp dụng ngay, kéo theo nhiều hệ lụy cho doanh nghiệp, người lao động và nền kinh tế.

"Việc xử lý nghiêm là cần thiết, nhưng đôi khi chi phí xã hội phát sinh rất lớn. Có những doanh nghiệp với hàng nghìn lao động đứng trước nguy cơ đình trệ hoạt động, dự án đang triển khai bị đóng băng", ông Long nói.

Luật sư Long đánh giá đề xuất của Bộ Công an là cách tiếp cận phù hợp khi hướng tới cân bằng giữa yêu cầu xử lý nghiêm vi phạm và hạn chế các tác động tiêu cực đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Theo ông, phần lớn các sai phạm trong lĩnh vực kinh tế đều gắn với lợi ích kinh tế nên giải pháp xử lý cũng cần ưu tiên theo hướng kinh tế thay vì quá nặng về hình sự.

"Doanh nhân hoạt động vì lợi ích. Nếu họ vi phạm để đạt lợi ích thì nên đánh trực tiếp vào lợi ích đó bằng các biện pháp như phạt tiền, bồi thường, buộc khắc phục hậu quả. Khi số tiền phải khắc phục lớn hơn nhiều lần số lợi ích thu được thì vẫn bảo đảm tính răn đe", ông phân tích.

Ông Long cho rằng trong nhiều lĩnh vực mới như chứng khoán, tài sản số hay các mô hình kinh doanh sáng tạo, pháp luật chưa theo kịp thực tiễn, khiến doanh nghiệp nhiều khi phải hoạt động trong khoảng trống pháp lý hoặc đối mặt với các cách hiểu khác nhau của quy định hiện hành.

"Khó có doanh nhân nào tuyệt đối không gặp rủi ro pháp lý. Vì vậy cần tạo ra không gian nhất định để họ dám làm, dám thử nghiệm. Nếu sai phạm có thể khắc phục được thì nên cho họ cơ hội sửa sai", ông nói.

Đối với đề xuất không áp dụng cơ chế này với các hành vi tham nhũng, vụ lợi, luật sư Long bày tỏ sự đồng tình. Theo ông, tham nhũng là hành vi đánh đổi quyền lực lấy lợi ích vật chất nên cần được xử lý nghiêm bằng các chế tài hình sự để bảo đảm tính răn đe và phòng ngừa.

Theo ông, thực tiễn tham gia nhiều vụ án kinh tế lớn thời gian qua cho thấy phần lớn vụ án kinh tế đều có yếu tố vụ lợi. Do đó, nếu loại trừ yếu tố tham nhũng, vụ lợi thì quy định mới hầu như không có khả năng thực thi trên thực tế.

Bên cạnh đó, luật sư Long cho rằng khái niệm "tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự" cần được định nghĩa chi tiết. Cơ quan soạn thảo cần làm rõ khi nào thì việc "tạm hoãn" trở thành "được miễn trách nhiệm hình sự"; nếu không được miễn trách nhiệm hình sự thì việc được "tạm hoãn", sau đó đã khắc phục được một phần hoặc toàn bộ hậu quả sẽ dẫn tới hệ quả pháp lý gì? Việc tạm hoãn được kéo dài trong bao lâu hay vô thời hạn?

"Việc quy định rõ điều này sẽ tạo động lực cho những người đã thực hiện hành vi phạm tội tích cực trong khắc phục hậu quả. Nếu không, cơ chế tạm hoãn sẽ chỉ là cách kéo dài thời gian xử lý chứ không mang lại hiệu quả thực chất", luật sư nhận định.