Đề xuất tăng nguồn cho quỹ bảo hiểm y tế từ thuế thuốc lá

Đứng trước sức ép gia tăng từ các bệnh không lây nhiễm và nguy cơ mất cân đối Quỹ Bảo hiểm y tế (BHYT), việc sử dụng công cụ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá và các sản phẩm có hại đang được giới chuyên gia kiến nghị như một giải pháp đột phá. Cơ chế này không chỉ hạn chế tiêu dùng độc hại mà còn tạo nguồn thu bền vững, tiến tới mục tiêu miễn phí khám, chữa bệnh cơ bản vào năm 2030.

Nghịch lý từ chi phí điều trị bệnh không lây nhiễm

Theo Bộ Y tế, hiện nay các bệnh không lây nhiễm có nguyên nhân trực tiếp từ thói quen hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia đang chiếm tới 81% tổng số ca tử vong tại Việt Nam, hệ lụy này tạo ra áp lực tài chính khổng lồ lên hệ thống y tế. Thống kê cho thấy, chi phí khám, chữa bệnh BHYT đã tăng khoảng 8 lần trong vòng 14 năm, chạm mức 123.000 tỷ đồng vào năm 2023.

Theo Bộ Y tế, các bệnh không lây nhiễm có nguyên nhân trực tiếp từ thói quen hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia chiếm 81% tổng số ca tử vong tại Việt Nam.

Dù độ bao phủ BHYT đã tiệm cận toàn dân, người bệnh vẫn phải gánh chịu chi phí trực tiếp rất lớn, chiếm gần 40% tổng chi tiêu y tế. Ước tính trong năm 2024, trong khi Quỹ BHYT chi trả khoảng 140 nghìn tỷ đồng, các hộ gia đình vẫn phải tự bỏ tiền túi khoảng gần 22 nghìn tỷ đồng. Bà Trần Thị Trang, Vụ trưởng Vụ BHYT (Bộ Y tế) cho rằng, với nhiều loại thuốc đắt tiền, BHYT hiện chỉ chi trả từ 50-70%, mức đóng lại duy trì cố định nhiều năm khiến quỹ khó cân đối dài hạn nếu tiếp tục mở rộng quyền lợi.

Báo cáo 'Đổi mới tài chính y tế và không gian tài khóa' cảnh báo, nếu không có nguồn thu mới, khoảng trống tài khóa y tế sẽ phình to từ 279.000 tỷ đồng lên 510.000 tỷ đồng vào năm 2030, cản trở trực tiếp mục tiêu giảm tỷ lệ chi tiền túi của người dân xuống dưới 30% theo Nghị quyết số 72-NQ/TW.

Mô hình phân bổ thuế hướng tới 'mục tiêu kép'

Để giải quyết bài toán này, việc thiết lập cơ chế trích xuất nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường để tái đầu tư cho y tế được xem là giải pháp cốt lõi. Ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế) nhấn mạnh tính cấp thiết của việc khai thác triệt để nguồn thu từ các sản phẩm có tác động bất lợi đến sức khỏe cộng đồng.

Nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế) đã đưa ra mô hình phân bổ linh hoạt. Theo đó, dành từ 60% đến 80% nguồn thu bổ sung từ nhóm thuế này để rót trực tiếp vào Quỹ BHYT, phần còn lại phân bổ cho Quỹ Phòng bệnh và ngân sách chung theo lộ trình thể chế hóa 2026-2030.

Việc thiết lập cơ chế trích xuất nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường để tái đầu tư cho y tế được xem là giải pháp cốt lõi.

Đánh giá về cơ chế này, ông Ong Thế Duệ, Trưởng khoa Tài chính y tế (Viện Chiến lược và Chính sách y tế) khẳng định đây là cách tiếp cận mang lại 'mục tiêu kép'. Một mặt, thuế cao đóng vai trò như đòn bẩy kinh tế, hạn chế người dân tiêu thụ các sản phẩm gây bệnh. Mặt khác, chính nguồn thu từ các sản phẩm này sẽ quay vòng để bù đắp trực tiếp cho chi phí điều trị và phòng bệnh, tháo gỡ rủi ro cạn kiệt cho Quỹ BHYT.

Bên cạnh công cụ thuế, lộ trình đổi mới tài chính y tế cũng đòi hỏi sự triển khai đồng bộ nhiều trụ cột. Theo ông Hoàng Trung Tuấn, Phó Vụ trưởng Vụ BHYT, định hướng sắp tới sẽ bao gồm việc tăng mức đóng BHYT theo lộ trình từ năm 2027, đồng thời thí điểm đa dạng hóa các gói BHYT và phát triển BHYT bổ sung với sự tham gia của khu vực tư nhân.

Sự dịch chuyển chiến lược từ chi trả thụ động sang đầu tư chủ động bằng các công cụ tài chính mạnh, trọng tâm là kiểm soát thuốc lá, sẽ tạo ra dư địa quan trọng. Các giải pháp này không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn về nguồn lực, giúp hệ thống y tế triển khai các chương trình hỗ trợ tiếp cận thuốc mới, mà còn thiết lập một nền tảng tài chính vững chắc để Việt Nam hiện thực hóa cam kết bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân.