Đêm 'Hát ví' trong Lễ cấp sắc của đồng bào Dao Tiền

Thầy cúng thực hiện nghi lễ trong Lễ Cấp sắc của đồng bào Dao Tiền.

Tại một Lễ cấp sắc của đồng bào Dao Tiền ở thôn Bình An, xã Bạch Thông, sau đêm “lên đèn”, khi những nghi thức chính đã hoàn tất, mọi người có khoảng thời gian nghỉ ngơi. Đến khoảng 18 giờ, không khí trong ngôi nhà lại rộn ràng khi mọi người chuẩn bị cho phần “Hát ví”.

Theo các thầy cúng người Dao Tiền ở địa phương, “Hát ví” là cách gọi quen thuộc của người dân. Từ xưa, đêm thứ hai trong Lễ cấp sắc còn được gọi là “làm màng”. Đây được xem là phần hội sau khi việc “lên đèn” hoàn tất, khi gia đình mời thần linh về nghe hát, nghe chuyện trò.

Trước bàn thờ, gia chủ bày hai con lợn vừa làm thịt. Sáu người tham gia hát được chuẩn bị trang phục truyền thống. Ba cô gái trẻ ngồi phía ngoài, ba chàng trai ở phía trong nhà. Đến khoảng 21 giờ, thầy cúng chính trình bày lý do, cảm tạ và làm lễ mời thần linh. Sáu người hát lần lượt ra trước bàn thờ, xếp thành hai hàng, cúi lạy rồi trở về vị trí.

Một chiếc bàn nhỏ được đặt ngay trước bàn thờ. Trên bàn là sáu chiếc bát, sáu chén rượu và một cuốn sách cổ dày. Sáu người đàn ông am hiểu phong tục, lời ca ngồi quanh bàn để đọc sách, dẫn chuyện. Ba chàng trai ở trong nhà, ba cô gái bước ra phía cửa. Mọi thứ đã sẵn sàng cho một đêm dài.

Tiếng hát bắt đầu từ phía ngoài. Ba cô gái cất những câu Páo Dung, khi kể về thiên nhiên, núi rừng, khi nói về tình yêu đôi lứa. Từ bên trong, các chàng trai đáp lại bằng những câu hát về núi rừng và hình ảnh người đàn ông khi trưởng thành.

Hai phía bên trong và bên ngoài cứ thế đối đáp. Câu hát này nối sang câu hát khác, có lúc như một cuộc trò chuyện, có lúc trở thành những lời giao duyên. Phía trước bàn thờ, những người am hiểu phong tục lần lượt đọc cuốn sách cổ. Những câu chuyện về con người, bốn mùa, ngày tháng, tình cảm đôi lứa, tình thân gia đình... lần lượt được mở ra qua lời hát.

Cuốn sách được chia thành từng phần, từng chương. Có chuyện nghiêm trang, có chuyện dí dỏm, hài hước. Tiếng hát và câu chuyện vì thế không tạo cảm giác nặng nề. Người dự lễ có khi chăm chú lắng nghe, có lúc bật cười trước một câu chuyện vui. Ngoài trời càng về khuya, trong nhà tiếng hát vẫn tiếp tục.

Đến khoảng 4 giờ sáng, phần “Hát ví” mới dần khép lại. Thầy cúng làm lễ cảm tạ thần linh, cầu mong người được cấp sắc, gia đình và cộng đồng bình an, làm ăn thuận lợi, mùa màng tốt tươi. Sau đó là nghi thức “thu binh”, tiễn các vị thần trở về.

Ba cô gái đứng ngoài cửa cất lời hát cuối cùng. Lời hát như một lời chào, lời tiễn các vị thần sau một đêm về dự hội. Cuộc hát kết thúc, nhưng trong căn nhà vẫn còn nguyên không khí của một đêm thức cùng tiếng Páo Dung.

Điều làm nên nét riêng của “Hát ví” là đây không phải một tiết mục được dàn dựng để biểu diễn cho người ngoài xem. Người hát vẫn mặc trang phục truyền thống, sử dụng tiếng Dao Tiền, cất lên những lời ca đã được cộng đồng biết và truyền lại qua nhiều thế hệ. Người già đọc sách, dẫn chuyện; người trẻ cất tiếng hát.

Mỗi người đảm nhận một phần việc, để sinh hoạt văn hóa ấy được tiếp nối tự nhiên ngay trong đêm lễ. Páo Dung vì thế giữ một vị trí riêng trong đời sống của người Dao Tiền.

Ở Bản Ca, xã Nghĩa Tá, những câu hát Páo Dung vẫn được sử dụng trong Lễ cấp sắc, cưới hỏi, sinh hoạt truyền thống và những cuộc gặp gỡ của thanh niên. Nội dung lời ca phong phú, nói về thiên nhiên, lao động, cuộc sống, tình yêu, giao duyên và những nội dung gắn với nghi lễ.

Lễ Cấp sắc của người Dao Tiền đã được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng với những nghi thức “lên đèn”, “Hát ví” góp thêm một lớp màu sắc cho đêm lễ. Ở đó, người ta hát cho thần linh nghe, kể những câu chuyện về con người và qua tiếng hát, người trẻ được nghe lại những điều cha ông từng biết.