Đền thờ, lăng mộ Quận công Hoàng Bùi Hoàn

Đền thờ Quận công Hoàng Bùi Hoàn mới được tôn tạo.

Theo sử sách, Quận công Hoàng Bùi Hoàn sinh năm Giáp Thìn (1664), tự là Phúc Linh, thường gọi là Hoàng Bùi tướng công hoặc Quận vệ Câu Đồng, vì ông là người làng Câu Đồng Nội, xã Lưu Vệ, tổng Lưu Vệ, huyện Quảng Xương (cũ) trong gia đình nổi tiếng giàu sang.

Thuở nhỏ, Hoàng Bùi Hoàn chăm chỉ học hành, ngày đêm miệt mài kinh sử. Năm Canh Thân, triều Lê Hy Tông (1680), khi mới 16 tuổi, ông được theo hầu trong thâm cung của đức Hoằng tổ Dương vương Trịnh Tạc. Nhiều lần được thăng chức, càng những năm về sau sự nghiệp của Hoàng Bùi Hoàn ngày càng thăng tiến. Năm Canh Tý (1720), ông được thăng chức Đô Thái giám. Năm Tân Sửu (1721), được ban chế lệnh thăng chức Tổng Thái giám đô, tước Quận công. Năm Quý Mão (1723), ông được phụng sai làm Trấn thủ xứ Thanh Hoa.

Trong 10 năm (1723-1732) làm trấn Thủ Thanh Hoa, Hoàng Bùi Hoàn lập ra phép tắc nghiêm minh, khiến gian tà quy phục, Nhân dân sống bình yên. Vì thế, một số xã thuộc các huyện Quảng Xương, Đông Sơn, các phủ Thiệu Thiên, Tĩnh Gia đã cùng nhau xin lập bia ghi lại công đức, sự nghiệp của Hoàng Bùi Hoàn. Hai tấm bia tại đền thờ Hoàng Bùi Hoàn đều được khắc vào năm Giáp Thìn hiệu Bảo Thái thứ 5 (1724).

Trước đó, ông cũng đã kịp hoàn thành việc công đức xây dựng chùa Câu Đồng (Đồng Đăng tự) và khắc bia ghi công năm Quý Mão (1723). Ngoài ra, ông còn dựng chùa, mở chợ bên núi Voi, xã Bất Quần. Vì thế Nhân dân trong vùng còn lưu truyền câu ca: “Quận vệ Câu Đồng thật có công/ Dựng chùa, mở chợ rộng mênh mông”.

Như vậy, Hoàng Bùi Hoàn là một võ tướng, làm quan suốt 3 triều vua Lê và được phong đến chức Quận công. Ông là một vị quan đức độ, có tấm lòng yêu thương và chăm lo cho Nhân dân.

Quận công Hoàng Bùi Hoàn mất ngày 22 tháng 12 âm lịch, không rõ năm, được vua Lê Dụ Tông gia ân phong tặng Thái phó Vệ quốc công, ban tên húy là Mẫn Đạt. Các triều vua về sau ban sắc phong ông là Phúc thần thượng đẳng.

Ông được Nhân dân 2 huyện Quảng Xương và Đông Sơn (cũ) xây dựng đền thờ và mộ tại làng Câu Đồng Nội, xã Quảng Yên vào những năm 1724 - 1726, thời Vua Lê Dụ Tông và được Nhân dân 28 làng, xã thuộc 2 huyện lập khế ước cùng nhau dâng lễ vật cúng tế vào ngày 25 tháng 7 âm lịch hằng năm. Đền thờ bố cục hình chữ đinh, gồm tiền đường 3 gian, chính tẩm 2 gian. Phía ngoài là cổng đền, hai bên đường vào đền có nhóm tượng chầu bằng đá bài trí đối xứng. Cách đền thờ 300m về hướng Đông là lăng mộ xây dựng theo kiểu xếp đá Thành Nhà Hồ.

Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Quảng Yên Bùi Xuân Tiến cho biết: “Năm 1993 khu di tích lăng mộ và đền thờ Quận công Hoàng Bùi Hoàn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích cấp quốc gia. Trước thực trạng nhiều hạng mục trong khu di tích bị xuống cấp, trong các năm từ 2019 - 2025 công trình đã được Nhà nước đầu tư và Nhân dân trong vùng đóng góp trùng tu, tôn tạo theo lối kiến trúc cũ. Vào ngày 25 tháng 7 âm lịch hằng năm, dòng họ Hoàng và người dân khắp vùng tìm về ngôi đền 300 năm tuổi này để cùng nhau dâng lễ vật cúng tế cụ”.

Bài và ảnh: Khắc Công

(Bài viết có sử dụng nguồn tư liệu trong cuốn Lý lịch di tích kiến trúc nghệ thuật đền thờ - mộ Hoàng Bùi Hoàn).