Gìn giữ, phát huy giá trị di tích, di sản

Các đoàn khách đến dâng hương, tham quan tại Khu di tích lịch sử quốc gia 60 liệt sĩ thanh niên xung phong Đại đội 915, Đội 91 Bắc Thái (ở phường Gia Sàng). Ảnh: T.L

Khơi dậy niềm tự hào về quê hương, đất nước

Những ngày cận kề mùa xuân cũng là thời điểm nhìn lại mùa lễ hội năm 2025 vừa khép lại, với nhiều dấu ấn tích cực còn đọng lại trong lòng người dân. Điều này thể hiện rõ qua công tác tổ chức và quản lý lễ hội được quan tâm đúng mức, bảo đảm trang trọng, an toàn, tiết kiệm, đồng thời phát huy được các giá trị truyền thống.

Các hoạt động lễ hội được gắn với công tác tuyên truyền, giáo dục lịch sử và văn hóa, góp phần khơi dậy niềm tự hào về quê hương, đất nước, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ đời sống văn hóa tinh thần ngày càng cao của nhân dân. Trong dòng chảy văn hóa ấy, Cuộc thi “Thuyết minh về các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh các xã, phường khu vực phía Bắc tỉnh Thái Nguyên” năm 2025 trở thành điểm nhấn đáng chú ý trong mùa lễ hội.

Cuộc thi góp phần lan tỏa tình yêu di sản trong cộng đồng, nâng cao nhận thức xã hội, nhất là đối với thế hệ trẻ, về trách nhiệm bảo vệ và phát huy giá trị các di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh của quê hương. Theo dòng thời gian, những mùa lễ hội đầu xuân dần khép lại, song để lại nhiều ấn tượng sâu sắc, thể hiện rõ ở sự chuyển biến tích cực trong nhận thức và cách tiếp cận di sản của người dân.

Việc bảo tồn văn hóa phi vật thể tiêu biểu của đồng bào các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh tiếp tục được chú trọng. Ảnh: T.L

Trước đây, di tích lịch sử, văn hóa và lễ hội thường được nhìn nhận như những giá trị thuộc về quá khứ. Ngày nay, di sản được coi là nguồn lực nội sinh quan trọng, là niềm tự hào chung, là gốc rễ bền vững để các dân tộc trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên đồng thuận trong xây dựng và phát triển. Từ nhận thức rõ vai trò của những “bảo vật” do cha ông gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ, di sản không còn là “của để cất giữ”, mà có đời sống riêng, hiện hữu sinh động trong đời sống đương đại.

Đưa di sản đến gần hơn với công chúng

Cùng với việc tổ chức lễ hội trang trọng, đúng quy định của Nhà nước, công tác nghiên cứu, sưu tầm hiện vật và tư liệu hóa di sản tiếp tục được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai bài bản, có chiều sâu. Trong năm 2025, Sở đã tích cực phối hợp với các cơ quan, đơn vị chức năng trong việc cung cấp tư liệu, hình ảnh phục vụ biên soạn Lịch sử tỉnh Thái Nguyên, một công trình có ý nghĩa khoa học và thực tiễn quan trọng, góp phần hệ thống hóa tiến trình lịch sử và văn hóa của địa phương.

Song song với đó, việc bảo tồn văn hóa phi vật thể tiêu biểu tại các làng, bản văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Tày, Nùng tiếp tục được chú trọng. Các hoạt động bảo tồn được gắn kết chặt chẽ với phát triển du lịch cộng đồng, từng bước hình thành những sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng. Qua đó, di sản văn hóa không chỉ được gìn giữ và trao truyền, mà còn được phát huy giá trị rộng rãi trong đời sống xã hội, thông qua hoạt động du lịch, trở thành sinh kế bền vững cho người dân ở các địa bàn có di sản.

Các đại biểu cắt băng khánh thành công trình tu bổ, tôn tạo Di tích lịch sử thắng cảnh đền Đuổm (tháng 11-2025). Ảnh: T.L

Đối với ngành Văn hóa tỉnh Thái Nguyên, năm 2025 là một năm nhiều khó khăn. Sau sáp nhập các cơ quan, đơn vị trực thuộc, lại chịu tác động của thiên tai, bão lũ, song toàn ngành, đặc biệt là đội ngũ cán bộ làm công tác di sản, đã nỗ lực hoàn thành một nhiệm vụ quan trọng là kiểm kê hệ thống di tích, tạo nền tảng khoa học và pháp lý cho công tác quản lý nhà nước về di sản.

Trên cơ sở đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phối hợp với Viện Lịch sử Đảng, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Nhà xuất bản Sự thật tham gia xây dựng hồ sơ xếp hạng di tích quốc gia đối với các địa điểm lịch sử tiêu biểu như địa điểm Ban Tuyên huấn Trung ương Đảng làm việc giai đoạn 1953-1954 tại đình Văn Giáp và chùa Khôi Kỳ, xã Đại Từ; nơi ở và làm việc của Nhà xuất bản Sự thật tại xã Định Hóa.

Kết quả là 9 hồ sơ khoa học được hoàn thiện, gồm 2 hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia và 7 hồ sơ di tích cấp tỉnh. Mỗi hồ sơ hoàn chỉnh là một minh chứng xác thực khẳng định giá trị quý báu của di sản, đồng thời mở ra cơ hội cho công tác bảo tồn, tôn tạo và khai thác giá trị di tích thông qua các hoạt động về nguồn, giáo dục truyền thống. Đây cũng là minh chứng cho cách làm bài bản, khoa học trong công tác bảo tồn di sản, thể hiện sự quan tâm của tỉnh đối với các “địa chỉ đỏ” gắn liền với lịch sử cách mạng.

Cùng với việc rà soát, lập hồ sơ và xếp hạng di sản, trong năm 2025, tỉnh Thái Nguyên đã chủ động trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trương lập hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng 2 di tích quốc gia đặc biệt là Di tích khảo cổ Mái đá Ngườm và Di tích địa điểm các Thanh niên xung phong Đại đội 915 hy sinh tại ga Lưu Xá tháng 12-1972. Đây là những di tích mang giá trị đặc biệt về lịch sử, khoa học và nhân văn, có ý nghĩa sâu sắc đối với cả nước và tỉnh Thái Nguyên.

Các hiện vật sưu tầm, khai quật tại Di tích khảo cổ Thần Sa (xã Thần Sa) được tỉnh lập hồ sơ đề nghị công nhận là Bảo vật quốc gia. Ảnh: T.L

Đáng chú ý, việc chỉ đạo khai quật khảo cổ tại Di chỉ Mái đá Ngườm và triển khai lập hồ sơ đề nghị công nhận Bảo vật quốc gia đối với các hiện vật sưu tầm, khai quật tại Di tích khảo cổ Thần Sa, đã góp phần làm sáng tỏ lịch sử cư trú của người tiền sử trên đất Thái Nguyên. Những phát hiện này nâng tầm giá trị di sản của tỉnh trên phạm vi toàn quốc và bổ sung thêm cứ liệu quan trọng cho nghiên cứu lịch sử và văn hóa Việt Nam.

Bảo tồn gắn với phát huy giá trị di tích

Cùng với nghiên cứu khoa học về di sản, tỉnh đã phối hợp triển khai 5 dự án bảo quản, tu bổ di tích được cấp có thẩm quyền phê duyệt, trong đó có 3 di tích quốc gia là Xưởng Đội Cấn - Nhà máy quân giới K77 giai đoạn 1947-1954, Di tích lịch sử thắng cảnh đền Đuổm, Di tích lịch sử chùa Hương Ấp; và 2 di tích cấp tỉnh là Địa điểm đóng quân của Cục Quân pháp giai đoạn 1951-1954 và đền Na Giang. Các dự án được triển khai đúng quy định, bảo đảm yếu tố nguyên gốc, góp phần kéo dài tuổi thọ di tích và phát huy giá trị trong giáo dục truyền thống cho các thế hệ.

Một điểm nhấn nổi bật trong năm 2025 là việc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tham mưu với UBND tỉnh đề xuất xây dựng hồ sơ “Văn hóa Trà Việt” trình UNESCO ghi danh vào Danh sách Thực hành tốt di sản văn hóa phi vật thể. Đây là niềm tự hào của gần 1,8 triệu người dân Thái Nguyên, vùng đất từ lâu được biết đến là “đệ nhất danh trà”, thể hiện khát vọng đưa giá trị văn hóa trà Việt Nam vươn ra thế giới.

“Văn hóa Trà Việt” đã được tỉnh lập hồ sơ trình UNESCO ghi danh vào Danh sách Thực hành tốt di sản văn hóa phi vật thể. Ảnh: T.L

Quá trình xây dựng hồ sơ “Văn hóa Trà Việt” là sự chắt lọc và hệ thống hóa những giá trị tinh thần, tập quán, tri thức dân gian gắn với cây chè, nghề làm chè và văn hóa thưởng trà của người Việt. Qua đó khẳng định bản sắc văn hóa Việt Nam trong dòng chảy hội nhập, đồng thời mở ra cơ hội quảng bá hình ảnh đất nước, con người Thái Nguyên và Việt Nam đến bạn bè quốc tế.

Nhìn lại chặng đường đã qua có thể khẳng định công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa ở tỉnh Thái Nguyên đang từng bước chuyển từ tư duy giữ gìn sang kiến tạo giá trị. Di sản được bảo vệ trong khuôn khổ pháp lý, đồng thời được đánh thức để phục vụ đời sống kinh tế - xã hội, trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững.

Với tầm nhìn dài hạn, cách làm bài bản, sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành, địa phương và sự đồng thuận của nhân dân, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa ở Thái Nguyên đang ngày càng đi vào chiều sâu, làm cho di sản có đời sống thực sự và đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế và văn hóa xã hội, qua đó nâng cao vị thế của tỉnh trong dòng chảy văn hóa dân tộc và hội nhập quốc tế.

Ngọc Chuẩn