Đi lễ Rằm tháng Giêng: Tìm điểm tựa tâm linh, giữ trọn giá trị hướng thiện

Từ bao đời nay, Tết trong tâm thức người Việt không chỉ là thời khắc chuyển giao năm cũ - năm mới, mà còn là dịp thiêng liêng gắn với đời sống tâm linh. Bên cạnh lễ cúng gia tiên, nhiều gia đình tìm đến đền, chùa dâng hương, cầu bình an, may mắn cho năm mới.

Tục đi lễ chùa đầu năm, gắn bó với Phật giáo, đã trở thành nét sinh hoạt quen thuộc. Ngay sau giao thừa, nhiều người lên chùa cầu an, cầu lộc, đồng thời tìm sự tĩnh tại giữa nhịp sống bộn bề. Dù xã hội hiện đại, phong tục này vẫn được gìn giữ, tạo nên bức tranh đầu xuân trang trọng, đậm bản sắc văn hóa truyền thống.

Người Việt vốn coi trọng những khởi đầu suôn sẻ với quan niệm “đầu xuôi, đuôi lọt”, vì thế càng cẩn trọng trong từng lời ăn tiếng nói, hành động những ngày đầu năm. Chùa chiền trở thành điểm đến để gửi gắm mong cầu về sức khỏe, gia đạo an khang, công việc hanh thông. Khi đi lễ, nhiều người chọn trang phục chỉnh tề, lịch sự, thể hiện sự thành kính trước cửa Phật.

Đặc biệt, Rằm tháng Giêng - còn gọi là Tết Thượng nguyên hay Tết Nguyên tiêu, được xem là một trong những ngày lễ quan trọng trong năm. Vào dịp này, người dân thường lên chùa cầu bình an, đồng thời chuẩn bị mâm cỗ cúng gia tiên, bày tỏ lòng tri ân và hướng về cội nguồn. Những nghi lễ ấy không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà còn góp phần bồi đắp, gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc.

Bên cạnh lễ cúng gia tiên, nhiều gia đình tìm đến đền, chùa dâng hương, cầu bình an, may mắn cho năm mới

Dưới góc nhìn tâm lý học, lý giải về nhu cầu đi lễ chùa vào dịp Rằm tháng Giêng của người Việt, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, thời điểm này mang ý nghĩa đặc biệt trong chu kỳ tâm lý - xã hội của mỗi cá nhân.

Theo ông, Rằm tháng Giêng diễn ra khi con người vừa khép lại một năm cũ với nhiều lo toan, đồng thời mở ra năm mới với không ít kỳ vọng: “Ở góc độ tâm lý, việc đi lễ chùa là một nhu cầu tự nhiên nhằm tìm kiếm cảm giác an ổn, tái cân bằng và củng cố niềm tin. Không gian thiền môn tĩnh lặng giúp con người tạm rời nhịp sống hối hả, có cơ hội đối diện với chính mình, buông bỏ những áp lực và hướng tâm tới điều thiện lành”.

Ông Sơn phân tích, trong bối cảnh xã hội nhiều biến động, con người càng có xu hướng tìm một “điểm tựa tinh thần”. Với văn hóa Việt Nam, chùa không chỉ là nơi thờ tự mà còn là không gian đạo đức - văn hóa, nơi gửi gắm mong ước về sức khỏe, bình an và sự thuận hòa. Vì thế, hành vi đi lễ không đơn thuần là nghi thức tôn giáo mà còn là một cơ chế tâm lý giúp giảm bớt bất an, tăng khả năng thích ứng trước thử thách.

“Nhu cầu đi lễ Rằm tháng Giêng phản ánh đặc trưng tâm lý của người Việt: luôn tìm sự hài hòa giữa đời sống vật chất và tinh thần”, ông Sơn nhấn mạnh.

Ở khía cạnh tác động xã hội, vị chuyên gia cho rằng, nếu được thực hành đúng nghĩa, việc đi lễ đầu năm mang lại nhiều giá trị tích cực. Ông gọi đây là một dạng “liệu pháp tâm lý cộng đồng”. Khi thắp nén hương và thành tâm cầu nguyện, mỗi người đang thực hiện một hành vi mang tính biểu tượng: khép lại những điều chưa trọn vẹn, mở lòng đón nhận điều tốt đẹp phía trước. Quá trình ấy giúp giải tỏa áp lực, tạo cảm giác nhẹ nhõm và lạc quan hơn.

Không chỉ dừng ở ý nghĩa tinh thần cá nhân, đi lễ còn là cách mỗi người tự nhắc mình sống tốt hơn.

“Lời khấn thực chất không phải để “xin” điều gì từ bên ngoài, mà là lời cam kết nội tâm: làm việc chăm chỉ hơn, cư xử tử tế hơn, có trách nhiệm hơn với gia đình và cộng đồng”. Khi niềm tin được củng cố, con người có thêm động lực tích cực trong hành động. Đồng thời, hoạt động này cũng góp phần gắn kết cộng đồng, duy trì truyền thống và nuôi dưỡng bản sắc văn hóa trong xã hội hiện đại nhiều áp lực”, ông Sơn chia sẻ.

Trước băn khoăn về ranh giới giữa tín ngưỡng lành mạnh và mê tín dị đoan, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn cho rằng, điểm phân định nằm ở thái độ và nhận thức. Tín ngưỡng chân chính hướng con người đến giá trị đạo đức, sự an yên nội tâm và động lực sống tích cực. Khi đi lễ với tâm thế giản dị, thành kính và xem đó là dịp suy ngẫm, tự điều chỉnh bản thân, thì đó là thực hành văn hóa có ý nghĩa.

“Ngược lại, mê tín xuất hiện khi niềm tin trở nên cực đoan, thực dụng hoặc thụ động. Nếu coi việc đi lễ là một sự trao đổi - cúng bao nhiêu để được bấy nhiêu, hoặc tin rằng chỉ cần làm lễ là thay đổi được kết quả mà không cần nỗ lực, thì đó đã là biểu hiện lệch chuẩn”, ông Sơn cảnh báo.

Để giữ gìn nét đẹp truyền thống trong bối cảnh hiện đại, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn khuyến nghị, mỗi người nên đến với không gian tâm linh bằng sự giản dị và tỉnh thức

Cũng theo ông Sơn, tín ngưỡng giúp con người sống chủ động hơn, còn mê tín khiến con người phụ thuộc và lo lắng. Vì vậy, nâng cao hiểu biết văn hóa - tâm linh là yếu tố then chốt để mỗi người đến chùa với sự tỉnh táo và trách nhiệm.

Lý giải về tâm lý “cúng lớn, lễ nhiều sẽ linh thiêng hơn”, ông Sơn cho rằng, điều này xuất phát từ cảm giác bất an trong đời sống hiện đại. Áp lực kinh tế, công việc và cạnh tranh khiến nhiều người mong muốn tìm một “bảo đảm” cho tương lai, và lễ vật lớn đôi khi trở thành cách trấn an tâm lý. Bên cạnh đó là yếu tố so sánh, chạy theo đám đông, thậm chí sự thương mại hóa không gian tâm linh.

“Trong truyền thống văn hóa Việt và triết lý Phật giáo, điều quan trọng không nằm ở mâm cao cỗ đầy, mà ở tâm thiện và hành vi đúng đắn”.

Theo chuyên gia, giá trị cốt lõi của tục đi lễ Rằm tháng Giêng không nằm ở hình thức nghi lễ, mà ở tinh thần hướng thiện và sự thanh lọc nội tâm. Câu nói dân gian “Lễ Phật quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng” không nhằm khuyến khích lễ bái nhiều, mà nhấn mạnh thời điểm con người cần nhìn lại mình, khởi đầu năm mới bằng tâm thế trong sáng và nhân ái.

Đi lễ không phải để xin tài lộc một cách thụ động, mà để chuyển hóa niềm tin tâm linh thành hành vi đạo đức cụ thể trong đời sống. Đồng thời, đây cũng là dịp để các thế hệ cùng thực hành truyền thống, cảm nhận sự tiếp nối văn hóa và tăng cường gắn kết cộng đồng.

Để giữ gìn nét đẹp truyền thống trong bối cảnh hiện đại, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn khuyến nghị, mỗi người nên đến với không gian tâm linh bằng sự giản dị và tỉnh thức. Truyền thống không nằm ở lễ vật cầu kỳ, mà ở cách ứng xử văn minh: ăn mặc phù hợp, giữ trật tự, không đốt vàng mã tràn lan, không chạy theo dịch vụ mang tính mê tín.

“Cầu nguyện chỉ là điểm khởi đầu. Không nghi lễ nào có thể thay thế cho sự nỗ lực và trách nhiệm trong công việc, cuộc sống. Khi mỗi người biết cân bằng giữa niềm tin và lý trí, giữa truyền thống và văn minh, thì tục đi lễ Rằm tháng Giêng sẽ tiếp tục được gìn giữ như một không gian văn hóa của sự thiện lành và nhân văn trong xã hội đương đại”, TS. Bùi Hoài Sơn cho hay.

Chung Thủy/VOV.VN