Quân dân đoàn kết xây dựng 'pháo đài' dưới lòng đất

Trung tá Lê Xuân Vy (ở giữa) chụp ảnh cùng các vị khách quốc tế tại địa đạo Vịnh Mốc. Ảnh: Hải Luận

Ngọn đèn dầu “dẫn lối” đào địa đạo

“Các ông bà biết tại sao đi dưới lòng địa đạo Vịnh Mốc rất mát, không cảm nhận bị thiếu oxy? Hồi đó, cả làng sinh sống dưới lòng đất để tránh không quân Mỹ ném bom, pháo hạm từ ngoài Biển Đông bắn vào. Ngay từ ngày đầu thi công, tôi đã chỉ huy mọi người đào những tuyến đường hầm thông gió từ bờ biển, vừa lấy gió biển thổi vào địa đạo, vừa làm điểm quan sát tình hình tàu chiến hoạt động ngoài biển” - Trung tá Lê Xuân Vy, người từng làm Đồn trưởng Đồn Công an vũ trang 140 (Ban Chỉ huy Công an nhân dân vũ trang Vĩnh Linh - nay là Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Trị) nói chuyện với những vị khách quốc tế.

Những ngày tôi tham gia đoàn làm phim “Ký sự Biên phòng” (do Báo Biên phòng và Đài Truyền hình Việt Nam phối hợp sản xuất) đã chứng kiến cuộc trao đổi giữa Trung tá Lê Xuân Vy với những vị khách quốc tế ở trên. Họ biết ông Vy là “tổng công trình sư”, chỉ huy trực tiếp quân và dân cùng đào địa đạo Vịnh Mốc. Có một vị khách hỏi ông Vy: “Nhìn thấy ở dưới địa đạo có phòng y tế, chỗ học tập của trẻ em, phòng họp, phòng ngủ… của một làng. Thời điểm chiến tranh, các ông đã dùng máy móc gì để tính toán và làm nên điều kỳ diệu như vậy?”.

- Tất cả chúng tôi đào bằng tay, không có bản thiết kế gì cả, chỉ thảo luận với chính quyền xã và người dân bằng tờ giấy, hoặc kẻ dưới nền đất giải thích cho dễ hiểu. Chẳng hạn, tôi muốn đào miệng cửa thông hơi lên ở giữa cái bụi cây lớn để tránh máy bay Mỹ phát hiện và ném bom dữ dội, thế là họ xuống đào đúng như chúng tôi đã trao đổi.

- Tại sao Mỹ lại ném bom vào những làng mạc xa xôi này?

- Năm 1954, Hiệp định Genève chọn vĩ tuyến 17 và sông Bến Hải, tỉnh Quảng Trị làm giới tuyến quân sự tạm thời, chờ 2 năm sau, Tổng tuyển cử thống nhất đất nước. Thế nhưng, Mỹ - ngụy đã bội ước phá bỏ hiệp định, tiến hành xâm lược Việt Nam. Vĩnh Linh trở thành “tuyến lửa” bảo vệ miền Bắc, Mỹ tập trung ném bom vào khu vực này. Thôn Vịnh Mốc là điểm tập kết vũ khí, hàng hóa chi viện cho đảo tiền tiêu Cồn Cỏ. Chỉ cần một động tác dưới mặt đất nào đó bị “nghi ngờ” sẽ trở thành mục tiêu đánh phá dữ dội của không quân Mỹ. Chiến tranh quá ác liệt, quân và dân Vĩnh Linh đã phát động đào địa đạo để kiên cường chiến đấu đến cùng.

Lúc đầu, Đồn trưởng Vy chỉ huy đơn vị đào đoạn hầm sát biển để vừa trú ẩn, vừa quan sát tàu chiến địch, cũng là trận địa chiến đấu. Sau đó, phát động nhân dân đào địa đạo Vịnh Mốc, chủ yếu đào ban đêm để tránh máy bay Mỹ phát hiện và đánh phá. Cách vận chuyển đất ra bên ngoài và giấu đất để không bị lộ là cả một nghệ thuật.

Tôi đặt câu hỏi với Trung tá Lê Xuân Vy về bí quyết để kết nối các mũi đào địa đạo khi hoàn toàn thiếu vắng máy móc kỹ thuật. Như chạm đến niềm tự hào một thời, Trung tá Vy giải thích: “Dưới lòng đất tối đen như mực, chúng tôi dùng những chiếc đèn dầu làm cọc tiêu. Cứ ba ngọn đèn giăng thành một hàng dọc, nếu người thợ đào nhìn thấy ba ánh lửa thẳng hàng nghĩa là đang đi đúng hướng; hễ lệch ra ngoài là phải điều chỉnh ngay. Cứ thế, hai nhóm đào từ hai đầu suốt nhiều tháng trời, cuối cùng đã gặp nhau giữa lòng đất, thông lòng địa đạo chính xác, tạo nên kỳ tích địa đạo Vịnh Mốc”.

Trung tá Lê Xuân Vy và đồng đội năm xưa thăm địa đạo Vịnh Mốc. Ảnh: Hải Luận

Những “kiện tướng” trong lòng đất

Theo hướng dẫn của cán bộ Đồn Biên phòng Cửa Tùng, Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Trị, tôi tìm đến nhà ông Hồ Văn Triêm, thôn Vịnh Mốc, xã Cửa Tùng. Thời kỳ đánh Mỹ, ông Triêm là một thuyền trưởng chèo thuyền chở vũ khí, lương thực tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ. Ông kể lại những năm tháng đào địa đạo Vịnh Mốc: “Hồi đó, dưới sự chỉ huy của Đồn trưởng Lê Xuân Vy, dân làng và lực lượng của Đồn Công an vũ trang 140 cùng đào địa đạo. Nhằm khích lệ tinh thần nhân dân và cán bộ, chiến sĩ, ông Vy mở cuộc thi: Ai đào được 3m trong một ngày sẽ đạt danh hiệu “kiện tướng”, ai đào 4m một ngày là “đại kiện tướng”. Cả quân và dân lúc đó xuất hiện rất nhiều “kiện tướng” và “đại kiện tướng” dưới lòng đất”.

Ở địa đạo Vịnh Mốc có nơi sâu nhất 30m so với mặt đất, lòng địa đạo nhỏ, đi lại rất khó khăn. Những người có sức khỏe tốt được chọn vào bộ phận đào đất, bộ phận vận chuyển đất ra ngoài biển đổ “phi tang”, tránh máy bay trinh sát của Mỹ quần đảo hằng ngày, chỉ cần thấy vệt đất mới khả nghi, coi chừng bị ném bom rải thảm. Công việc nấu nướng phải nghĩ cách, ở phía trên bếp nấu, ông Vy cho trải lớp lá dày, khói tỏa lên qua những kẽ hở của lá, tỏa dần dần ra ngoài.

Các xã thuộc huyện Vĩnh Linh lúc đó là những địa điểm mà không quân Mỹ “thích đánh” nhất, gần như ngày nào cũng có bom nổ hoặc pháo hạm ngoài biển bắn vào, khiến mặt đất văng tung tóe, núi lở, cây đổ, nhiều cửa hầm bị bịt kín. Riêng địa đạo Vịnh Mốc, ông Vy thiết kế xây dựng 13 cửa hầm, 7 cửa hầm thông ra biển, 5 cửa hầm thông lên đồi, đề phòng nếu chẳng may cửa hầm này sập còn có cửa hầm khác chạy thoát ra ngoài. Sự độc đáo này tạo nên hệ thống địa đạo không bao giờ bị thiếu oxy, mặc dù cả làng sinh sống dưới đó.

“Địa đạo Vịnh Mốc còn là “hậu phương” cận kề, kiên cố của đảo Cồn Cỏ, vũ khí, lương thực tập trung cất giấu dưới địa đạo. Những cửa hầm thông ra biển, tiện lợi cho việc vận chuyển vũ khí và lương thực xuống thuyền chở ra đảo” - ông Triêm nói.

Từ địa đạo Vịnh Mốc, việc đào địa đạo đã lan dần ra tất cả các xã trong huyện Vĩnh Linh lúc đó, mở ra một giai đoạn mới. Sống, chiến đấu trong lòng đất, tạo thế đứng mới để đánh kẻ thù trong điều kiện ác liệt của chiến tranh.

Hải Luận