Di sản UNESCO – nguồn lực từ chiều sâu văn hóa

Giá trị nổi bật toàn cầu

Bắc Ninh là vùng đất có lịch sử lâu đời, nơi hình thành và lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc. Việc có 8 di sản được UNESCO ghi danh, công nhận không chỉ là niềm tự hào của địa phương, mà còn là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với chiều sâu văn hóa Kinh Bắc. Các di sản thuộc nhiều loại hình khác nhau, từ dân ca, tín ngưỡng, nghề thủ công truyền thống đến di sản tư liệu và quần thể di tích - danh thắng. Đây là những di sản rất tiêu biểu kết tinh từ chiều sâu lịch sử, bản sắc văn hóa, sức sáng tạo bền bỉ của cộng đồng cư dân qua nhiều thế hệ.

Phật tử nghe giới thiệu về chùa Vĩnh Nghiêm. Ảnh: Việt Hưng.

Trong số các di sản được UNESCO ghi danh, công nhận, dân ca quan họ Bắc Ninh là di sản văn hóa phi vật thể nổi bật, có sức lan tỏa mạnh mẽ. Không chỉ bởi vẻ đẹp âm nhạc, loại hình nghệ thuật này còn là hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc, độc đáo. Quan họ gắn với lề lối kết bạn, cách ứng xử trọng tình, trọng nghĩa, đề cao sự hài hòa trong quan hệ giữa con người với con người. Những làn điệu đối đáp mượt mà, tinh tế chính là “tiếng nói tâm hồn” của người Kinh Bắc, phản ánh quan niệm sống nhân văn.

Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm có giá trị đặc biệt về nội dung và kỹ thuật in khắc. Bộ mộc bản khắc kinh Phật, luật giới, sách giáo dục tăng, ni phản ánh trình độ học thuật, tư duy triết học và kỹ thuật in khắc của người Việt thời trung đại. Theo các nhà nghiên cứu, đây không chỉ là tư liệu tôn giáo, mà còn là nguồn sử liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử, ngôn ngữ, thư pháp và mỹ thuật. Thượng tọa Thích Thanh Vịnh, Phó Trụ trì chùa Vĩnh Nghiêm cho biết: Vào dịp đầu xuân, lượng khách đến chiêm bái, tham quan, vãn cảnh chùa rất lớn. Đặc biệt, các đoàn khách quốc tế rất thích thú khi tận mắt chiêm ngưỡng, tự tay trải nghiệm in mộc bản.

Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc nổi bật về giá trị lịch sử, tôn giáo và tư tưởng. Đây là không gian gắn liền với sự hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm. Trong quần thể này, chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà (Bắc Ninh) giữ vai trò quan trọng trong việc lưu giữ kinh sách, đào tạo tăng, ni, truyền bá tư tưởng Trúc Lâm. Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, giá trị đặc biệt của quần thể không nằm ở từng di tích riêng lẻ, mà ở sự liên kết chặt chẽ về không gian, lịch sử và tư tưởng, tạo nên một dòng chảy văn hóa xuyên suốt nhiều thế kỷ. Việc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm 2025 đã mở ra không gian phát triển mới cho du lịch văn hóa tâm linh.

Bà Nguyễn Thị Kim Ngân, Giám đốc Vận hành Công ty cổ phần dịch vụ Tây Yên Tử cho biết, nhờ tăng cường quảng bá, lượng du khách đến với Khu du lịch tâm linh - sinh thái Tây Yên Tử ngày một tăng. Năm 2025, nơi đây đón khoảng 200 nghìn lượt khách tham quan. Đến nay, đơn vị đã ký kết hợp tác với 160 đơn vị lữ hành nhằm thu hút khách về Tây Yên Tử. Dự kiến, đầu xuân năm 2026, lượng du khách đến đây tiếp tục tăng.

Cuối năm 2025, di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ có cách đây vài trăm năm. Chủ đề của tranh liên quan đến phong tục truyền thống, lịch sử, sinh hoạt hằng ngày, phong cảnh... Cộng đồng quốc tế đánh giá cao giá trị và sự độc đáo của dòng tranh Đông Hồ khi toàn bộ quy trình được thực hiện thủ công, từ vẽ phác họa trên giấy đến khắc gỗ, in mộc bản từng màu. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật cho rằng, tranh Đông Hồ không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, mà còn là hình thức giáo dục dân gian giản dị, dễ hiểu, dễ tiếp cận. Chính tính gần gũi ấy khiến tranh Đông Hồ trở thành một “ngôn ngữ văn hóa” đặc biệt của người Việt.

Bắc Ninh còn hiện diện nhiều di sản khác được UNESCO vinh danh, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa, tinh thần của người dân ở các địa phương, đó là: Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt; Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái; Nghi lễ và trò chơi kéo co làng Hữu Chấp; ca trù.

Giữ gìn cho mai sau

Các di sản của Bắc Ninh được UNESCO tôn vinh là tài sản quý giá, được hình thành và gìn giữ qua nhiều thế hệ, đồng thời đã và đang trở thành nguồn lực quan trọng để thúc đẩy phát triển du lịch. Thời gian qua, tỉnh đã ban hành, triển khai nhiều chương trình, đề án, kế hoạch liên quan đến bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, coi đây là một trong những nền tảng để xây dựng, quảng bá hình ảnh địa phương gắn với phát triển du lịch.

Tỉnh Bắc Ninh hiện có 8 di sản được UNESCO ghi danh, công nhận, gồm: “Dân ca quan họ Bắc Ninh” - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (2009); “Ca trù” - Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp (2009); “Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm” - Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương (2012); “Nghi lễ và trò chơi kéo co làng Hữu Chấp” - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (2015); Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (2016); “Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (2019); “Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc” - Di sản văn hóa thế giới (2025); “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ” - Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp (2025).

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều di sản được UNESCO ghi danh, công nhận trên địa bàn tỉnh vẫn chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng. Việc hình thành các sản phẩm du lịch đặc thù còn hạn chế; du lịch di sản thiếu chiều sâu. Mối liên kết giữa bảo tồn di sản với sinh kế của người dân chưa thật chặt chẽ, trong khi sự phối hợp liên vùng, liên ngành vẫn còn những điểm “nghẽn” cần tháo gỡ.

Ông Nguyễn Văn Đáp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, thời gian tới, Sở tiếp tục tham mưu hoàn thiện các cơ chế, chính sách, hệ thống quy hoạch để bảo tồn, phát huy giá trị di sản theo hướng đồng bộ, dài hạn, bảo đảm tuân thủ Luật Di sản văn hóa và các cam kết quốc tế với UNESCO. Trong đó, chú trọng xây dựng, triển khai hiệu quả các chương trình hành động, kế hoạch bảo vệ khẩn cấp đối với những di sản cần được ưu tiên, bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng trong việc thực hành truyền dạy, bảo vệ di sản. Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về di sản; thường xuyên kiểm kê, tư liệu hóa, số hóa di sản, ứng dụng khoa học-công nghệ và chuyển đổi số trong công tác bảo tồn, quản lý, quảng bá giá trị di sản. Phát triển các sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng, có chiều sâu, dựa vào từng thế mạnh của di sản.

Xây dựng các tuyến, điểm du lịch văn hóa tâm linh, du lịch trải nghiệm gắn với dân ca quan họ, tranh dân gian Đông Hồ, không gian Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử. Thúc đẩy công tác giáo dục, nâng cao nhận thức của cộng đồng, đưa di sản vào trường học, các hoạt động văn hóa cơ sở. Đẩy mạnh truyền thông, quảng bá di sản Bắc Ninh, góp phần lan tỏa di sản rộng khắp trong nước và ra thế giới. Huy động hiệu quả các nguồn lực trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Công Doanh